III. Mustafa (1717–1774): Koca Ragıb Paşa, Laleli Camii ve 1768 Rus savaşının yükü

III. Mustafa, 1757'den 1774'e kadar on yedi yıl tahtta kalan Osmanlı padişahıdır. 1717'de doğdu; III. Ahmed'in oğludur. Kuzeni III. Osman'ın ölümü üzerine 30 Ekim 1757'de tahta çıktı. Saltanatının ilk yıllarında Sadrazam Koca Ragıb Paşa ile birlikte devlet işlerinde düzen ve tasarruf sağlamaya çalıştı; İstanbul'da Laleli Camii'ni yaptırdı. Ancak 1768'de Rusya ile başlayan savaş, Çeşme'de donanmanın yakılması ve Kartal Ovası'nda ordunun bozguna uğramasıyla Osmanlı için büyük bir felakete dönüştü. III. Mustafa, savaş sürerken 21 Ocak 1774'te öldü. Saltanatı, Osmanlı'nın yenilenme ihtiyacının açıkça görüldüğü bir dönemdir.

Şehzadelikten tahta

Mustafa, 1730'da babası III. Ahmed'in tahttan çekilmesinden sonra yirmi yedi yıl boyunca sarayın şehzade dairesinde yaşadı. Bu yıllarda okudu, yazdı ve astrolojiye ilgi duydu. Tahta çıktığında kırk yaşındaydı. Kaynaklarda devlet işlerine yakından ilgi gösteren, tasarrufa önem veren ve sert kararlar alabilen bir padişah olarak anlatılır. Tahta çıkar çıkmaz İstanbul'da kıyafet kurallarını ve fiyatları denetleyen emirler çıkardı ve devlet işlerinde disiplini artırmaya çalıştı.

Koca Ragıb Paşa dönemi

III. Mustafa'nın saltanatının ilk altı yılı, Sadrazam Koca Ragıb Paşa ile geçti. Ragıb Paşa, uzun bir bürokrasi kariyerine sahip, şair ve âlim bir devlet adamıydı. Onun döneminde devlet maliyesi düzene sokuldu, barış korundu ve İstanbul'da önemli eserler yapıldı. Ragıb Paşa'nın Laleli'de yaptırdığı kütüphane, bugün de ayaktadır. 1763'te Ragıb Paşa'nın ölümüyle bu istikrar dönemi sona erdi. Ragıb Paşa döneminde 1761'de Prusya ile bir dostluk ve ticaret antlaşması imzalandı; bu, Osmanlı'nın Prusya ile ilk resmî antlaşmasıdır.

1768 savaşı

1760'ların ortasında Lehistan'daki iç karışıklıklar, Rusya'nın bu ülke üzerindeki etkisini artırdı. 1768'de Lehistan'daki ayaklanmayı bastıran Rus kuvvetlerinin Osmanlı sınırındaki Balta kasabasına girmesi, savaşın doğrudan nedeni oldu. Osmanlı Devleti, Ekim 1768'de Rusya'ya savaş ilan etti. Ancak uzun barış döneminde ordu ve donanma yeterince hazırlanmamıştı. 1769'da Hotin kaybedildi. 1770'te Rus donanması Baltık'tan Akdeniz'e gelerek Çeşme'de Osmanlı donanmasını yaktı. Aynı yaz Kartal Ovası'nda Osmanlı ordusu bozguna uğradı. 1771'de Kırım Rusların eline geçti.

Yenilik arayışları

1768 savaşındaki yenilgiler, III. Mustafa'yı orduda yenilik yapmaya yöneltti. Macar asıllı Fransız subay Baron de Tott, Osmanlı hizmetinde topçu birliğinin yeniden düzenlenmesi ve Boğazların savunmasının güçlendirilmesi için görevlendirildi. Tott, sürat topçuları adıyla anılan yeni bir topçu birliğinin kurulmasında ve Çanakkale Boğazı'na yeni tabyalar yapılmasında rol oynadı. Ayrıca bir matematik okulu açılması için çalışmalar başlatıldı; bu çalışmalar, 1773'te Mühendishane'nin kuruluşuyla sonuçlandı.

Padişahın kendi sesi

III. Mustafa, savaşın getirdiği sorunlar karşısındaki çaresizliğini şiirlerinde de dile getirdi. Ona ait bir dörtlükte, dünyanın bozulduğunu ve devletin içinde bulunduğu durumu düzeltmenin zor olduğunu anlatır. Bu dörtlük, onun döneminin genel havasını yansıtan bir belge olarak sıkça anılır. Padişah ayrıca Prusya kralı II. Friedrich ile mektuplaşarak Rusya'ya karşı bir ittifak kurmaya çalıştı; ancak bu girişim sonuç vermedi.

Devlet işlerinde disiplin arayışı

III. Mustafa, saltanatının ilk yıllarında devlet işlerinde disiplini sağlamak için bizzat denetimler yaptı. Kaynaklarda, kılık değiştirerek İstanbul sokaklarında dolaştığı, çarşılardaki fiyatları ve esnafın davranışlarını gözlemlediği anlatılır. Bu uygulama, Osmanlı padişahlarının eski bir geleneğiydi ve halk arasında padişahın adaletine dair bir güven yaratmayı amaçlıyordu. Padişah ayrıca hazinenin israfını önlemek için saray harcamalarını kısmaya ve devlet görevlilerinin lüksünü sınırlamaya çalıştı. Para ayarının bozulmasını önlemek ve hazineyi güçlendirmek için de çeşitli düzenlemeler yapıldı. Ancak bu çabalar, 1768 savaşının olağanüstü masrafları karşısında yetersiz kaldı; savaş boyunca hazine büyük açıklar verdi ve yeni vergiler konulmak zorunda kalındı.

Kırım'ın kaybı ve savaşın sonu

1771'de Rus ordusunun Kırım'ı ele geçirmesi, Osmanlı için yalnızca bir toprak kaybı değil, derin bir moral çöküntüsü oldu. Kırım Hanlığı, yaklaşık üç yüz yıldır Osmanlı'nın kuzeydeki en önemli müttefikiydi. Rusya, Kırım'da kendi desteklediği bir hanı tahta çıkardı. 1772'de Yergöğü'nde ve ardından Bükreş'te barış görüşmeleri yapıldı; ancak Rusya'nın Kırım'ın bağımsızlığı ve Karadeniz'de serbest seyir gibi talepleri kabul edilmeyince görüşmeler sonuçsuz kaldı. III. Mustafa, savaşı sürdürmeye ve hatta bizzat sefere çıkmaya karar verdi; ancak hastalığı buna engel oldu. Ölümünden birkaç ay sonra, kardeşi I. Abdülhamid döneminde Küçük Kaynarca Antlaşması imzalandı.

Avrupa kaynaklarında

III. Mustafa dönemi, Avrupalı elçilerin ve gözlemcilerin raporlarında ayrıntılı biçimde anlatılır. Baron de Tott'un hatıraları, Osmanlı ordusu ve sarayı hakkında önemli bilgiler içerir; ancak bu hatıralar, yazarın kendi rolünü abartması ve Osmanlı'ya karşı önyargılı bakışı nedeniyle dikkatle okunmalıdır. Viyana'daki Avusturya Devlet Arşivi'nde ve Londra'daki The National Archives'ta, İstanbul'daki elçilerin 1768 savaşına dair raporları yer alır. Berlin'deki Prusya Gizli Devlet Arşivi'nde ise Prusya ile yapılan antlaşmaya ve II. Friedrich ile yürütülen yazışmalara dair belgeler korunur.

Yenilgilerin aynası

III. Mustafa'nın saltanatı, Osmanlı'nın uzun barış döneminin ardından yaşadığı sert bir uyanışı simgeler. Saltanatının ilk yarısında sağlanan düzen ve tasarruf, 1768 savaşının yükü altında hızla eridi. Bize göre bu saltanatın en önemli sonucu, yenilgilerin Osmanlı yönetiminde yenilenme ihtiyacını açıkça ortaya koymasıdır. Mühendishane'nin kuruluşu, topçunun yeniden düzenlenmesi ve Avrupa'dan uzman getirilmesi, bu ihtiyacın ilk somut cevaplarıydı. Bu adımlar, sonraki yıllarda III. Selim'in büyük reformlarının zeminini hazırladı.