Pasarofça Antlaşması (1718): Belgrad'ın kaybı, Mora'nın korunması ve ticaret maddeleri

Pasarofça Antlaşması, 21 Temmuz 1718'de bugünkü Sırbistan'daki Požarevac (Pasarofça) kasabasında Osmanlı Devleti ile Habsburg Monarşisi ve Venedik Cumhuriyeti arasında imzalanan barış antlaşmasıdır. 1714'te Venedik'e karşı başlayan ve 1716'da Habsburgların katılmasıyla genişleyen savaşı sona erdiren antlaşmayla Belgrad, Banat, Kuzey Sırbistan ve Küçük Eflak (Oltenya) Habsburglara bırakıldı. Buna karşılık Osmanlı Devleti, Venedik'ten geri aldığı Mora yarımadasını korudu. Antlaşmayla birlikte ayrıca bir ticaret antlaşması da imzalandı. Pasarofça, Habsburgların Balkanlarda ulaştığı en geniş sınırı ve Osmanlı'nın batıda uzun bir barış dönemine girişini simgeler.

Mora'nın geri alınması

1699 Karlofça Antlaşması'yla Mora yarımadası Venedik'e bırakılmıştı. Prut'ta Rusya'ya karşı elde edilen başarı ve kuzeyde sağlanan barış, Osmanlı Devleti'ne Mora'yı geri alma fırsatı verdi. Aralık 1714'te Venedik'e savaş ilan edildi. 1715 yazında Sadrazam Silahdar Ali Paşa komutasındaki Osmanlı ordusu, birkaç ay içinde Mora'daki Venedik kalelerini tek tek ele geçirdi. Venedik'in yarımadadaki hâkimiyeti hızla sona erdi. Osmanlı donanması da Ege'deki son Venedik üslerini aldı.

Habsburgların savaşa girişi

Venedik'in yenilgisi, Habsburg Monarşisi'ni harekete geçirdi. Karlofça Antlaşması'nın garantörü olan Habsburglar, 1716'da Osmanlı Devleti'ne savaş açtı. Silahdar Ali Paşa, Habsburglara karşı Petervaradin'e yürüdü; ancak 5 Ağustos 1716'da Savoy Prensi Eugen komutasındaki Habsburg ordusu karşısında ağır bir yenilgiye uğradı ve kendisi de muharebede hayatını kaybetti. Aynı yıl Habsburglar Tımışvar'ı aldı. 1717'de Eugen, Belgrad'ı kuşattı; kaleyi kurtarmak için gelen Osmanlı ordusunu da yenerek Ağustos 1717'de Belgrad'ı ele geçirdi.

Pasarofça'da görüşmeler

Belgrad'ın kaybı, Osmanlı Devleti'ni barış görüşmelerine yöneltti. Görüşmeler, 1718 baharında İngiltere ve Hollanda'nın arabuluculuğuyla Pasarofça'da başladı. Osmanlı heyetinde, sonradan Paris elçisi olarak tanınacak olan Yirmisekiz Mehmed Çelebi de bulunuyordu. İngiltere'yi Sir Robert Sutton, Hollanda'yı ise Jacob Colyer temsil ediyordu. Görüşmeler sırasında Habsburglar, ellerindeki toprakların kendilerinde kalmasını; Venedik ise Mora'nın geri verilmesini istedi. Sonunda "uti possidetis" ilkesine göre, yani tarafların ellerinde bulunan toprakları korumaları esasına göre anlaşmaya varıldı.

Antlaşmanın maddeleri

• Belgrad, Kuzey Sırbistan, Banat ve Küçük Eflak Habsburglara bırakıldı.
• Bosna'nın kuzey sınırında bazı topraklar Habsburglara geçti.
• Mora Osmanlı'da kaldı; Venedik ise Dalmaçya kıyısındaki bazı kaleleri ve Adriyatik'teki adaları korudu.
• Antlaşma yirmi dört yıl geçerli olacaktı.
• Ayrıca ayrı bir ticaret antlaşması imzalanarak Habsburg tüccarlarına Osmanlı topraklarında ticaret kolaylıkları tanındı.

Barışın getirdiği dönem

Pasarofça Antlaşması'ndan sonra Osmanlı Devleti, batıda on beş yılı aşkın bir barış dönemine girdi. Antlaşmanın imzalanmasından kısa süre önce sadrazamlığa getirilen Nevşehirli Damat İbrahim Paşa, bu barışı korumayı dış politikasının önceliği yaptı. Bu dönemde Avrupa'ya elçilikler gönderildi, Avrupa ile kültürel ve ticari ilişkiler gelişti. Sonradan "Lale Devri" olarak anılacak olan bu barış dönemi, Pasarofça'nın en önemli dolaylı sonucudur.

Mora'nın kazanılması, Venedik'in çekilişi

Pasarofça, Venedik Cumhuriyeti için de bir dönüm noktası oldu. Mora'nın kaybıyla Venedik, Doğu Akdeniz'deki son büyük toprağını yitirdi. Cumhuriyet, bundan sonra Osmanlı Devleti ile bir daha savaşmadı ve 1797'deki çöküşüne kadar tarafsızlığını korumaya çalıştı. Venedik'in Dalmaçya kıyısında ve İyon adalarında elinde tuttuğu topraklar, Osmanlı ile sınırını oluşturmaya devam etti. Mora ise yaklaşık bir yüzyıl daha Osmanlı yönetiminde kaldı. Venedik'in bu bölgede bıraktığı kaleler, kiliseler ve idari düzen, Osmanlı yönetimi tarafından devralındı; Venedik döneminde düzenlenen kadastro kayıtları ise bugün tarihçiler için Mora'nın XVIII. yüzyıl başındaki nüfusu ve tarımı hakkında değerli bilgiler sunar. Venedik'in Mora'daki otuz yıllık yönetiminin belgeleri, bugün Venedik Devlet Arşivi'nde ayrı bir koleksiyon olarak korunur.

Habsburgların yeni toprakları

Habsburg Monarşisi, Pasarofça'da elde ettiği toprakları hızla yeniden düzenledi. Banat, doğrudan Viyana'ya bağlı bir askerî ve mali bölge olarak yönetildi; bölgeye Almanca konuşan topluluklar başta olmak üzere çeşitli yerlerden göçmenler yerleştirildi. Belgrad'da ise kalenin surları Avrupa tarzında yeniden inşa edildi. Ancak Habsburgların Kuzey Sırbistan'daki yönetimi uzun sürmedi; 1739'da bu topraklar yeniden Osmanlı'ya geçti. Banat ise Habsburg yönetiminde kaldı.

Viyana, Venedik ve İstanbul arşivlerinde

Pasarofça Antlaşması'nın asıl metinleri ve görüşmelere dair raporlar, Viyana'daki Avusturya Devlet Arşivi'nde (Haus-, Hof- und Staatsarchiv) korunur. Habsburg heyetinin raporları, Eugen'in yazışmaları ve sınır komisyonlarının belgeleri bu arşivde yer alır. Venedik Devlet Arşivi'nde Venedik heyetinin raporları ve Mora'nın kaybına dair belgeler bulunur. Londra'daki The National Archives'ta ise arabulucu Sir Robert Sutton'ın raporları korunur. İstanbul'daki Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi'nde antlaşmanın Osmanlıca metni ve ahidnâme defterleri yer alır. Bu belgelerin karşılaştırılması, görüşmelerin her tarafın gözünden nasıl göründüğünü anlamamızı sağlar.

Kayıp ve kazanç terazisi

Pasarofça, Osmanlı Devleti için hem bir kayıp hem de bir kazanç antlaşmasıdır. Belgrad gibi stratejik önemi büyük bir kalenin kaybı ağır bir darbeydi. Ancak Mora'nın korunması, Karlofça'da kaybedilen önemli bir bölgenin geri kazanılması anlamına geliyordu. Bize göre Pasarofça'nın asıl önemi, Osmanlı yönetiminin bu antlaşmadan sonra izlediği yoldadır: savaşlarla yorulan devlet, uzun bir barış döneminde Avrupa'yı daha yakından tanımaya ve kendi kurumlarını gözden geçirmeye yöneldi. Yirmi bir yıl sonra Belgrad'ın geri alınması ise Pasarofça'da çizilen sınırın kalıcı olmadığını gösterdi.