Humbaracı Ahmed Paşa (Bonneval, 1675–1747): Fransız kontun Osmanlı humbaracı ocağı

Humbaracı Ahmed Paşa, asıl adı Claude Alexandre de Bonneval olan, Fransız asıllı bir asker ve maceracıdır. 1675'te Fransa'da soylu bir ailede doğdu; Fransız ve Habsburg ordularında görev yaptıktan sonra 1729'da Osmanlı topraklarına geçti, Müslüman oldu ve Ahmed adını aldı. 1730'larda Osmanlı ordusunun humbaracı (bombacı) ocağını Avrupa usulüne göre yeniden düzenledi; bu nedenle "Humbaracı Ahmed Paşa" olarak anıldı. Osmanlı dış politikasında da danışman olarak etkili oldu. 1747'de İstanbul'da öldü ve Galata Mevlevihanesi'nin hazîresine gömüldü. Hayatı, XVIII. yüzyıl Avrupa'sının en renkli hikâyelerinden biri olarak hem Fransa'da hem de Türkiye'de ilgi görmüştür.

Fransız ordusundan Habsburg ordusuna

Bonneval, 14 Temmuz 1675'te Fransa'nın Limousin bölgesinde eski bir soylu ailede doğdu. Gençliğinde Fransız donanmasında ve ardından orduda görev yaptı; İspanya Veraset Savaşı'nda İtalya'da savaştı. Ancak üstleriyle anlaşmazlığa düştü ve 1706 civarında Fransa'dan ayrılarak Habsburg ordusuna geçti. Savoy Prensi Eugen'in komutası altında Fransa'ya karşı savaştı ve kısa sürede general rütbesine yükseldi. 1716'da Petervaradin Muharebesi'nde Osmanlı ordusuna karşı savaştı ve ağır yaralandı.

Eugen ile kavga ve sürgün

Bonneval'in sert mizacı, onu Habsburg hizmetinde de sorunlara sürükledi. Avusturya Hollandası'nda görevliyken Eugen'in temsilcisiyle şiddetli bir anlaşmazlığa düştü ve Eugen'e karşı ağır sözler sarf etti. Bu nedenle tutuklandı, yargılandı ve ordudan atıldı. Bir süre hapis yattıktan sonra serbest bırakıldı. Avrupa'da kendisine yer kalmadığını düşünen Bonneval, 1729'da Osmanlı topraklarına, Bosna'ya geçti.

Bosna'dan İstanbul'a

Bosna'da bir süre bekleyen Bonneval, Müslüman olarak Ahmed adını aldı. Patrona Halil İsyanı'ndan sonra İstanbul'a çağrıldı. Sadrazam Topal Osman Paşa'nın desteğiyle orduda görevlendirildi. Bonneval, Osmanlı yönetimine Avrupa ordularının düzenini, topçuluğu ve istihkâmı anlatan raporlar sundu. Bu raporlar, Osmanlı ordusunun yenilenmesi tartışmalarının ilk örneklerinden biri olarak kabul edilir.

Humbaracı ocağının yeniden düzenlenmesi

1730'ların ortasında Bonneval'e humbaracı ocağının yeniden düzenlenmesi görevi verildi. Humbaracılar, havan topları ve el bombalarıyla donatılmış, kuşatma savaşlarında önemli rol oynayan bir birlikti. Bonneval, Üsküdar'da yeni bir kışla kurdurdu ve birliği Avrupa usulüne göre eğitti. Askerlere düzenli maaş verildi ve birlik, Avrupa ordularındaki gibi bölüklere ayrıldı. Bu birlikte matematik ve geometri dersleri verildiği de bilinir. Bonneval, beylerbeyi rütbesiyle paşa unvanını aldı ve "Humbaracı Ahmed Paşa" olarak tanındı.

Diplomasi ve danışmanlık

Bonneval, yalnızca askerî alanda değil, diplomaside de Osmanlı yönetimine danışmanlık yaptı. Avrupa saraylarını ve devlet adamlarını yakından tanıyordu; bu bilgisi, Osmanlı'nın Avrupa siyasetini anlamasında önemli bir kaynak oldu. Özellikle Fransa ile yakınlaşmayı savundu ve 1736–1739 savaşı sırasında Osmanlı'ya Habsburglara ve Rusya'ya karşı stratejik öneriler sundu. İsveç ile yapılan ittifak görüşmelerinde de rol oynadı. Ancak İstanbul'daki bazı devlet adamları onun etkisinden hoşlanmadı ve Bonneval, birkaç kez gözden düştü; bir süre Kastamonu'ya uzaklaştırıldı.

Neden Osmanlı'ya geçti?

Bonneval'in Osmanlı hizmetine girme kararı, döneminde de tartışma konusu oldu. Avrupa'da ordudan atılmış, mal varlığını kaybetmiş ve hem Fransa'da hem de Avusturya'da gözden düşmüş bir asker için Osmanlı, yeni bir başlangıç imkânı sunuyordu. Bonneval, Osmanlı'nın Habsburglara karşı bir müttefike ve Avrupa usulü askerî bilgiye ihtiyaç duyduğunu biliyordu. Osmanlı yönetimi açısından ise Habsburg ordusunu içeriden tanıyan, Eugen'in yanında savaşmış bir generalin hizmete alınması değerli bir fırsattı. Bonneval'in Müslüman olması, Osmanlı hizmetinde yükselebilmesinin bir şartıydı. Onun bu kararının dinî mi yoksa tamamen pratik mi olduğu, Avrupalı çağdaşları arasında da tartışıldı; ancak bu konuda kesin bir hüküm vermek mümkün değildir.

Birliğin akıbeti

Bonneval'in kurduğu humbaracı birliği, onun yaşadığı sürece belirli bir düzen içinde çalıştı. Birliğin askerleri 1736–1739 savaşında görev aldı. Ancak Bonneval'in 1747'deki ölümünden sonra birlik giderek ihmal edildi ve eski düzenine geri döndü. Bunun nedenleri arasında yeniçeri ocağının yeni birliklere karşı tutumu, devletin mali sıkıntıları ve uzun barış döneminde askerî yenilenmeye verilen önemin azalması sayılabilir. Humbaracı ocağı, XVIII. yüzyılın sonunda III. Selim döneminde yeniden düzenlendi.

Avrupa'daki ün

Bonneval'in hayatı, Avrupa'da büyük ilgi uyandırdı. Fransız soylu bir kontun Müslüman olup Osmanlı paşası olması, döneminin okurlarına olağanüstü bir hikâye gibi geldi. Hayatına dair hatıratlar yayımlandı; ancak bu hatıratların bir kısmının Bonneval tarafından değil, başkaları tarafından yazıldığı kabul edilir. Ünlü maceracı Giacomo Casanova, gençliğinde İstanbul'da Bonneval ile görüştüğünü anlatmıştır. Paris'teki Dışişleri Arşivi'nde, Bonneval'in Fransız elçileriyle yazışmaları ve onun hakkındaki raporlar korunur. Viyana'daki Avusturya Devlet Arşivi'nde ise onun Habsburg hizmetindeki yıllarına dair belgeler bulunur.

İki dünyanın kesiştiği yer

Humbaracı Ahmed Paşa'nın mezarı, Galata Mevlevihanesi'nin hazîresinde, İbrahim Müteferrika'nın mezarının yakınındadır. Bu iki mezar, XVIII. yüzyıl Osmanlı'sında Avrupa ile kurulan ilişkilerin iki farklı yüzünü simgeler: biri matbaayı, diğeri askerî yenilenmeyi Osmanlı'ya taşımaya çalıştı. Bize göre Bonneval'in en önemli mirası, kurduğu birlikten çok, Osmanlı yönetiminde Avrupa ordularının nasıl işlediğine dair başlattığı tartışmadır. Onun birliği kısa ömürlü oldu; ama ortaya attığı sorular, sonraki yüzyılda Osmanlı'nın büyük askerî reformlarının gündemini oluşturdu.