Karesi Beyliği'nin Osmanlı'ya katılması (y. 1345): Osmanlı'ya bağlanan ilk Anadolu beyliği

Batı Anadolu'nun kuzey ucunda bir uç beyliği

Karesi Beyliği, Karesioğulları ya da Karasioğulları adlarıyla da anılan, XIII. yüzyılın sonunda Balıkesir merkez olmak üzere Misya bölgesinde, yani bugünkü Balıkesir ve Çanakkale illeri ile Bergama yöresinde kurulmuş bir Türkmen beyliğidir. Anadolu Selçuklu Devleti'nin zayıflaması ve Moğol (İlhanlı) baskısının artmasıyla Batı anadoluAnadolu'daki uç bölgelerinde ortaya çıkan beyliklerden biridir. Kuzeyinde Marmara Denizi ve Çanakkale Boğazı, batısında Ege kıyıları, güneyinde Saruhan ve Aydın beylikleri, doğusunda ise Germiyan ve Osmanlı toprakları bulunuyordu. Türkçe Vikipedi'nin belirttiğine göre Karesi, Eşrefoğulları'ndan sonra en kısa süre hüküm süren beyliktir ve Osmanlı yönetimine katılan ilk beylik olmuştur.

Ad ve kurucu

Beylik adını kurucusu kabul edilen Karesi Bey'den alır. Türk kaynaklarında Karesi'nin asıl adının Kara İsa olduğu ve bu adın zamanla Karesi biçimine dönüştüğü ileri sürülür. Bizans tarafında Nikiforos Grigoras, XIV. yüzyılın başında Batı Anadolu'nun beylikler arasında nasıl paylaşıldığını anlatırken Helespont'a, yani canakkaleÇanakkale Boğazı'na kadar uzanan Misya topraklarında Kalames'in ve oğlu Karasis'in hüküm sürdüğünü yazar. İoannis Kantakuzenos'un eserinde de Kalames'in oğlu Karasis'in hissesine Lidya'ya kadar olan Misya topraklarının düştüğü ve buraya Karasia denildiği belirtilir. Türk geleneğinde Karesi Bey'in babası Kalem Bey olarak anılır; bu ad Bizans kaynaklarındaki Kalames ile örtüşür.

Kuruluş ve genişleme

Türkçe Vikipedi'ye göre Karesi Bey, babası Kalem Bey ve Germiyanoğlu Yakup Bey ile birlikte büyük bir Türkmen topluluğu hâlinde bölgeye geldi. Balıkesir ve çevresinin ele geçirilmesinde Germiyanoğullarının desteği belirleyici oldu. Karesi Bey'in 1296–1297 yıllarında, Germiyan kuvvetlerinin de yardımıyla Balıkesir merkez olmak üzere Misya'nın büyük bölümünü aldığı kabul edilir. Erdek, Biga, Edremit, Bergama ve Çanakkale yöresi ise sonraki yıllarda, kısmen Karesi Bey'in kendisi, kısmen oğulları döneminde beyliğe katıldı.

Beyliğin kıyı şeridine sahip olması ona bir deniz gücü kurma imkânı verdi. İngilizce Wikipedia, Karesioğullarının Aydınoğulları gibi Ege'de ve Trakya kıyılarında deniz akınları yaptığını, Bizans iç savaşlarında kiralık askerî güç olarak taraflardan birine yardım ettiğini yazar. Bu deneyim, beyliğin Osmanlı'ya katılmasından sonra da önem taşıyacak; Karesi denizcileri ve uç beyleri Osmanlı'nın Rumeli'ye geçişinde rol oynayacaktı.

Karesi Bey sonrası iç karışıklık

Karesi Bey'in ölümünden sonra beylik, oğulları arasında bölündü. Türkçe Vikipedi'ye göre Balıkesir'de Demirhan Bey, Bergama'da ise kardeşi Yahşi Bey hüküm sürüyordu. İbn Battûta, 1330'ların başında Anadolu'yu dolaşırken Balıkesir'e ve Bergama'ya da uğramış, Balıkesir'de Demirhan Bey ile görüşmüş ve onu pek övmeyen satırlar yazmıştır. Beyliğin iki merkez arasında bölünmesi ve kardeşler arasındaki rekabet, komşu Osmanlı Beyliği'ne müdahale fırsatı verdi.

Osmanlı kroniklerinin anlattığına göre Demirhan Bey'in kardeşi Dursun Bey, Orhan Bey'in yanına sığınmış ve beyliğin başına geçmek için ondan yardım istemişti. Orhan Bey bu daveti değerlendirerek Karesi topraklarına girdi. Anlatıya göre Dursun Bey, Orhan Bey'le birlikte Balıkesir'e gelirken kale halkıyla görüşmeye çalıştığı sırada okla vurularak öldürüldü. Bunun üzerine Orhan Bey kenti ele geçirdi, Demirhan Bey ise teslim olarak Bursa'ya gönderildi ve orada öldü.

Barışçıl bir geçiş mi, fetih mi?

Karesi'nin Osmanlı'ya katılması çoğu zaman bir savaşla değil, büyük ölçüde siyasi bir anlaşma ve yerel beylerin rızasıyla gerçekleşen bir geçiş olarak anlatılır. Karesi'nin ileri gelen beyleri ve komutanları, Osmanlı hizmetine alınarak eski konumlarını korudular. Bu, Osmanlı'nın sonraki yüzyıllarda da sık başvuracağı bir yöntemin erken örneğidir: yeni katılan bir bölgenin yerel seçkinleri ortadan kaldırılmak yerine devlet hizmetine alınır, toprakları timar olarak yeniden dağıtılır ve böylece hem askerî güç hem de bölgesel bilgi kazanılırdı.

Bergama'nın Osmanlı denetimine geçişi Balıkesir'den biraz sonra gerçekleşti. Bu katılmayla Osmanlı Beyliği ilk kez Ege'ye ve canakkaleÇanakkale Boğazı kıyısına ulaştı. Bursa ve İznik çevresiyle sınırlı bir iç beylik olmaktan çıkan Osmanlı, Rumeli'ye geçmek için gereken kıyı şeridine, limanlara ve deniz deneyimine sahip oldu.

Rumeli'ye geçişteki rolü

Karesi'nin katılmasının en büyük sonucu, Osmanlıların Rumeli'ye geçişini mümkün kılmasıdır. Türkçe Vikipedi, Karesi beylerinin ve ileri gelenlerinin Osmanlı egemenliğine girdikten sonra Osmanlı'nın Rumeli'de yayılmasına büyük katkı sağladıklarını vurgular. Osmanlı kaynaklarında Rumeli fetihlerinde adı geçen Hacı İlbey, Evrenos Bey, Ece Halil ve Gazi Fazıl gibi komutanların Karesi çevresinden geldiği anlatılır. Bunların arasında özellikle Evrenos Bey, sonraki on yıllarda Balkanlar'daki fetihlerin en tanınmış akıncı beylerinden biri olacak ve kurduğu Evrenosoğulları ailesi yüzyıllar boyunca Rumeli'de etkili kalacaktı.

Karesi kıyılarından, özellikle canakkaleÇanakkale Boğazı'nın Asya yakasından Gelibolu Yarımadası'na geçmek coğrafi olarak kolaydı. Orhan Bey'in büyük oğlu Süleyman Paşa'nın 1352'de Çimpe Kalesi'ne yerleşmesi ve 1354'te Gelibolu'yu ele geçirmesi, bu kıyının Osmanlı elinde bulunması sayesinde gerçekleşebildi. Süleyman Paşa'nın Karesi bölgesinde sancak beyi olarak görev yaptığı ve Rumeli harekâtını buradan yönettiği kabul edilir.

Beyliğin kültürel mirası

Kısa ömrüne karşın Karesi Beyliği bölgede izler bıraktı. Beylik adına basılmış gümüş akçeler, beyliğin bağımsız bir siyasi birim olarak para bastığını gösterir. Balıkesir'deki Karesi Bey Türbesi, beyliğin kurucusuna atfedilen en bilinen yapıdır. Bergama ve Balıkesir'de beylik dönemine tarihlenen birkaç cami ve hamam da bulunur; ancak bunların bir kısmı sonraki yüzyıllarda büyük onarımlar görmüştür.

Beylik döneminde bölgedeki nüfus yapısı da değişmeye başladı. Türkmen toplulukları kırsal alanlara yerleşti, Bizans döneminden kalan kentlerde ise Rum nüfus bir süre daha varlığını sürdürdü. Bu karma yapı, Osmanlı'nın Rumeli'de uygulayacağı iskân politikalarına da örnek oldu: Anadolu'dan getirilen Türkmen toplulukları, Karesi'den Rumeli'ye geçirilerek yeni alınan topraklara yerleştirildi.

Tarihteki yeri

Karesi Beyliği'nin Osmanlı'ya katılması, Osmanlı tarihinde sıklıkla göz ardı edilen ama sonuçları büyük olan bir olaydır. Bu katılmayla Osmanlı, Anadolu beylikleri arasında yalnızca bir rakip olmaktan çıkıp Boğazlar bölgesine yerleşen ve Balkanlar'a açılan bir güç hâline geldi. Halil İnalcık gibi tarihçiler, Osmanlı'nın erken başarısını büyük ölçüde onun Bizans sınırında bulunmasına ve Rumeli'ye geçiş imkânına bağlar; Karesi'nin alınması bu imkânı somut hâle getiren adımdır. Diğer anadoluAnadolu beylikleri ancak XIV. yüzyılın sonunda ve XV. yüzyılda Osmanlı'ya katılacaktı; Karesi ise bu sürecin ilk halkası oldu.

Kaynaklar hakkında

Konu, Türkçe Vikipedi'nin Karesi Beyliği ve Orhan Gazi maddeleri ile İngilizce Wikipedia'nın Karasids maddesine dayanır. Tarihlerdeki belirsizlik ve kronik anlatılarının doğrulanamayan ayrıntıları, ilgili not kutularında ayrıca belirtilmiştir.