Edirne Vakası (1703): cebecilerin isyanı, Feyzullah Efendi'nin sonu ve taht değişikliği

Edirne Vakası, Temmuz 1703'te İstanbul'da maaşlarını alamayan cebecilerin başlattığı, kısa sürede yeniçeriler, esnaf ve ulemanın da katıldığı büyük bir ayaklanmaya dönüşen ve Edirne'de bulunan padişah II. Mustafa'nın tahttan indirilmesiyle sonuçlanan isyandır. Olay, isyanın asıl hedefi olan Şeyhülislam Feyzullah Efendi'nin adıyla "Feyzullah Efendi Vakası" olarak da anılır. 22 Ağustos 1703'te II. Mustafa tahttan indirildi ve yerine kardeşi III. Ahmed geçirildi. Edirne Vakası, XVIII. yüzyıl Osmanlı siyasetinde başkentin, ocakların ve ulemanın gücünü gösteren önemli bir olaydır.

Edirne'deki saray, İstanbul'daki öfke

II. Mustafa, saltanatının büyük kısmını babası IV. Mehmed gibi Edirne'de geçirdi. Karlofça barışından sonra da İstanbul'a dönmedi. Devletin önemli işleri Edirne'den yürütülüyor, ancak başkent İstanbul'da kalıyordu. Bu durum, İstanbul'daki devlet adamlarını, askerleri ve esnafı rahatsız ediyordu; sarayın şehirde olmaması, hem ekonomik bir kayıp hem de bir ihmal olarak görülüyordu.

Aynı dönemde padişahın hocası ve şeyhülislamı Feyzullah Efendi, devlet işlerinde olağanüstü bir güç kazanmıştı. Feyzullah Efendi, oğullarını ve akrabalarını ilmiye sınıfının en yüksek makamlarına atattı; büyük oğlunu kendisinden sonra şeyhülislam olacak şekilde nakîbü'l-eşraflığa getirdi. Sadrazamların atanmasında ve azlinde de belirleyici bir rol oynadı. Bu durum, ulema arasında büyük bir hoşnutsuzluk yarattı ve devlet adamlarının çoğunu ona karşı birleştirdi.

17 Temmuz 1703: isyanın başlangıcı

Rusya'ya karşı Gürcistan sınırına gönderilecek olan cebeciler, gecikmiş maaşlarının ödenmesini isteyerek sefere çıkmayı reddetti. 17 Temmuz 1703'te başlayan bu hareket, kısa sürede İstanbul'daki yeniçerileri, esnafı ve medrese öğrencilerini de içine alan büyük bir ayaklanmaya dönüştü. İsyancılar At Meydanı'nda toplandı ve İstanbul'daki devlet adamlarını kendi taraflarına çekti. Kısa sürede İstanbul'da padişahtan bağımsız bir yönetim oluştu; isyancılar kendi sadrazamlarını ve şeyhülislamlarını atadılar.

İsyancıların başlıca talepleri, Feyzullah Efendi'nin ve ailesinin görevden alınıp cezalandırılması, padişahın İstanbul'a dönmesi ve geciken maaşların ödenmesiydi. Padişah, Temmuz sonunda Feyzullah Efendi'yi görevden aldı, ama bu adım isyanı yatıştırmaya yetmedi.

Edirne'ye yürüyüş

Ağustos başında isyancı kuvvetler, İstanbul'dan Edirne'ye doğru yürümeye başladı. Padişah da Edirne'de bir ordu toplayarak isyancıları karşılamak istedi. Ancak iki kuvvet karşılaştığında, padişahın askerlerinin büyük kısmı isyancıların tarafına geçti. Bu durum, padişahın tüm desteğini kaybettiğini açıkça gösterdi. 22 Ağustos 1703'te II. Mustafa tahttan indirildi ve yerine kardeşi Ahmed padişah ilan edildi.

Feyzullah Efendi ise Edirne'den kaçmaya çalıştı, ancak yakalandı. Eylül başında Edirne'de isyancılar tarafından öldürüldü. Oğulları da sürgüne gönderildi. Bir şeyhülislamın bu şekilde öldürülmesi, Osmanlı tarihinde son derece nadir görülen bir olaydı.

III. Ahmed'in tahta çıkışı

Yeni padişah III. Ahmed, isyancıların desteğiyle tahta çıktı; ancak kısa süre sonra onların gücünü kırmak için harekete geçti. İsyanın elebaşları, devlet işlerine müdahale etmeye devam edince padişah, onları birer birer görevden aldı ve bir kısmını ortadan kaldırdı. Bu süreçte devlet hazinesinden isyancılara ödenen cülus bahşişi, hazineyi zor durumda bıraktı; III. Ahmed, padişahlığını sağlamlaştırdıktan sonra İstanbul'a döndü ve sarayı yeniden başkente taşıdı. Bu karar, Edirne'nin padişah ikametgâhı olarak önemini yitirmesinin başlangıcı oldu.

Saltanat değişikliğinin bedeli

1703 olayları, Osmanlı maliyesinin ne kadar kırılgan bir durumda olduğunu da gözler önüne serdi. Karlofça'ya kadar süren uzun savaşlar hazineyi tüketmişti; askerlerin maaşları sık sık gecikiyordu. Cebecilerin isyanının doğrudan nedeni de buydu. Yeni padişahın tahta çıkışında askerlere dağıtılması gelenek olan cülus bahşişi ise hazineye yeni bir yük getirdi. III. Ahmed döneminin ilk yıllarında yapılan mali düzenlemeler, bu sıkıntıyı gidermeye yönelikti. Öte yandan isyan, ilmiye sınıfı içindeki dengeleri de değiştirdi. Feyzullah Efendi'nin ailesinin makamları tekeline alması, ulema arasında derin bir tepki yaratmıştı; onun düşüşünden sonra ilmiye atamalarında daha dikkatli bir yol izlenmeye çalışıldı. Ancak büyük ulema ailelerinin yüksek makamları kendi aralarında paylaşması eğilimi, XVIII. yüzyıl boyunca da sürdü.

Avrupalı gözlemcilerin raporları

Edirne Vakası, İstanbul'daki Avrupalı elçiler tarafından yakından izlendi. İngiliz, Fransız, Hollanda ve Venedik elçileri, isyanın gelişimini, isyancıların taleplerini ve tahttaki değişikliği hükümetlerine ayrıntılı biçimde rapor etti. Bu raporlar, Londra'daki The National Archives'ta, Paris'teki Dışişleri Arşivi'nde, Lahey'deki Ulusal Arşiv'de ve Venedik Devlet Arşivi'nde korunur. Yeni kurulan Rus elçiliğinin başındaki Pyotr Tolstoy da olayları Moskova'ya bildirdi. Bu raporlar, Osmanlı kaynaklarında yer almayan bazı ayrıntıları içerir.

İki şehir arasında

Edirne Vakası, Osmanlı'nın iki başkenti arasındaki gerilimin de bir yansımasıdır. Edirne, XVII. yüzyılın ikinci yarısında padişahların sevdiği bir saray şehri olmuştu; İstanbul ise devletin ve ekonominin kalbiydi. 1703 isyanı, İstanbul'un bu ihmali kabul etmeyeceğini gösterdi. Bu olaydan sonra padişahlar, İstanbul'dan uzun süre ayrı kalmamaya özen gösterdiler. Edirne Vakası'nın asıl mesajı ise şuydu: Osmanlı siyasetinde padişahın gücü, artık başkentteki ocakların, ulemanın ve esnafın desteğine her zamankinden daha bağlıydı. Bu denge, XVIII. yüzyıl boyunca birçok kez yeniden sınanacaktı.