Arap İsyanı ve Mekke'nin kaybı (10 Haziran 1916): Haşimi sarayından atılan el ateşi, McMahon yazışmaları ve Cirvel Kışla

Arap İsyanı, Türkçe Vikipedi'nin tanımıyla Birinci Dünya Savaşı sırasında Haziran 1916'da, Yemen'de Aden'den Suriye'de Halep'e uzanan bağımsız ve birleşik bir Arap devleti kurmak amacıyla Mekke Şerifi Hüseyin bin Ali tarafından başlatılan silahlı isyandır. İsyan 10 Haziran 1916 sabahı Mekke'de resmen başladı. Osmanlı Devleti'nin kutsal kentlerdeki egemenliğini sarsan bu olay, Türk kamuoyunda uzun yıllar "Arap ihaneti" olarak da anıldı.

Arka plan: Paris Kongresi'nden McMahon'a

Türkçe Vikipedi'ye göre milliyetçilik Arapları da etkilemişti. 1913'te Arap aydınları Paris'te bir kongre topladı: Arap vilayetlerinde Arapçanın resmî dil olması, Arap askerlerinin yalnız Arap topraklarında görev yapması ve özerk yönetim gibi talepler karara bağlandı. Savaş başlayınca bir kısım Araplar özerklikten bağımsızlık talebine geçti.

İsyanın önderi Şerif Hüseyin, II. Abdülhamid döneminde sakıncalı görülerek İstanbul'da tutulmuş ve Şura-yı Devlet üyesi yapılmıştı; İttihat ve Terakki onu Mekke Emiri yaptı. Madde, 14 Temmuz 1915 ile 10 Mart 1916 arasında Mısır'daki İngiliz Yüksek Komiseri Sir Henry McMahon ile Şerif Hüseyin arasında on mektup değişildiğini yazar. Hüseyin 18 Şubat 1916 tarihli mektubunda 50.000 sterlin altın, silah, cephane ve yiyecek istedi; McMahon 10 Mart'ta bu talepleri kabul etti. Osmanlı yönetiminin onu görevden alıp yerine Ali Haydar Paşa'yı atayacağı söylentileri çıkınca Hüseyin İtilaf safına geçmekte acele etti.

10 Haziran sabahı Mekke

İngilizce Wikipedia'ya göre Haziran 1916 başında Mekke'deki Osmanlı garnizonunun büyük kısmı, Hicaz Valisi Galip Paşa ile birlikte kentin yakınındaki yayla kasabası Taif'e gitmişti. Mekke'yi savunmak için yalnız 1.000 asker kalmıştı ve bunların çoğu 10 Haziran sabahı vadideki kışlalarda uyuyordu. Şerif Hüseyin Haşimi sarayının penceresinden havaya bir el ateş ederek isyanı başlattı. Bunu duyan 5.000 taraftarı kenti gören üç kaledeki ve Cidde yolundaki Cirvel Kışlası'ndaki Türk askerlerine ateş açtı.

Madde, saldırının o kadar ani olduğunu anlatır ki Osmanlı komutan vekili bir isyan başladığından habersizdi. Şerif'in sancağı ile Osmanlı sancağı aynı renkte olduğu için farkı göremedi ve durumu sormak için Şerif Hüseyin'e telefon etti; kendisine nedeni söylendi ve teslim olması istendi. Komutan reddetti. Osmanlı birlikleri tepelerden kente top ateşi açtı; bombardıman sırasında Kâbe'ye isabet oldu ve örtüsü tutuştu. İngilizce madde, bu olayın sonradan isyan propagandasında Osmanlıları dinsizlikle suçlamak için kullanıldığını yazar.

Hamidiye, Cirvel ve Mısırlı topçular

İngilizce maddeye göre ertesi gün Haşimi kuvvetleri Mescid-i Haram'ın bitişiğindeki Safa köşesinde Baş Karakol'u, üçüncü gün de Osmanlı hükümet konağı Hamidiye'yi aldı ve vali vekilini esir etti. Esir vali vekili kalan Türk askerlerine teslim olma emri verdi; askerler reddetti. Çatışma kilitlendi. Sudan'daki Sir Reginald Wingate, Cidde üzerinden eğitimli Mısırlı topçularla iki top gönderdi. Bu toplar Türk kalesinin duvarlarını yıktı ve Mekke'deki son Osmanlı direnişi, Cirvel Kışlası, üç haftalık inatçı bir direnişten sonra teslim oldu.

Türkçe Vikipedi'ye göre isyancıların yaklaşık 50.000 adamı vardı ama 10.000'den azının tüfeği vardı. 10 Haziran'da İngiliz savaş gemileri ve deniz uçaklarının desteğiyle 3.500 Arap Cidde limanına saldırdı; Osmanlı garnizonu 16 Haziran'da teslim oldu. Aynı gün Emir Abdullah Taif'i kuşattı; Taif 22 Eylül 1916'da düştü. Eylül sonunda Şerif ordusu Kraliyet Donanması'nın yardımıyla Rabiğ, Yenbu ve Kunfuda gibi kıyı kentlerini almış ve 6.000 Osmanlı askerini esir etmişti.

Medine'nin direnişi ve Lawrence

Türkçe Vikipedi'ye göre isyandan beş gün önce, 5 Haziran 1916'da Hüseyin'in oğulları Ali ve Faysal Medine'deki Osmanlı garnizonuna saldırmış ama Fahri Paşa'nın savunması karşısında yenilmişti. Hicaz'da iyi silahlı 15.000 Osmanlı askeri kalmıştı. Ekim'de isyancıların Medine'ye yaptığı saldırı da kanlı biçimde geri püskürtüldü; bundan sonra isyancılar cephe savaşına girmedi. Ama bağlantısı kesilen ve demiryolu sabotajlarıyla sarsılan Medine garnizonu fiilî bir kuşatmayla yüz yüze kaldı. Fahri Paşa kenti ancak 9 Ocak 1919'da, hükümetin emriyle teslim etti.

Haziran 1916'da İngilizler aralarında T. E. Lawrence'ın da bulunduğu subaylar gönderdi. Türkçe maddeye göre Lawrence'ın en büyük katkısı Arap önderlerini İngiliz çıkarları doğrultusunda eşgüdümlemekti; Faysal'la yakın bir ilişki kurdu ve Arapları Hicaz Demiryolu'na saldırmaya ikna etti. Şubat 1917'de ilk kez hareket hâlindeki bir lokomotif mayınla havaya uçuruldu.

Sonuç: vaatler ve paylaşımlar

Türkçe Vikipedi'ye göre isyancılar 1918'de Şam'a girdi ve Faysal'ın yönettiği Suriye Arap Krallığı ilan edildi. Ama İngiltere, Araplara bağımsız devlet sözü vermesine rağmen 1916'da Fransa ile gizli Sykes-Picot Anlaşması'nı imzalamış, 1917'de de Balfour Deklarasyonu'yla Filistin'de bir Yahudi yurdu sözü vermişti. Bu olaylar dizisi genellikle İngilizlerin Araplara ihaneti olarak yorumlanır. Hüseyin'in Hicaz'daki yönetimi 1925'te İbn Suud tarafından ortadan kaldırıldı. İngilizce Wikipedia da Hüseyin'in Yemen'den Suriye'ye uzanan bir Arap devleti hayalinin gerçekleşmediğini yazar.