Slankamen Muharebesi (19 Ağustos 1691): Fazıl Mustafa Paşa'nın son savaşı

Slankamen Muharebesi, 19 Ağustos 1691'de bugünkü Sırbistan'ın Voyvodina bölgesinde, Tuna ile Tisa nehirlerinin birleştiği yerin yakınındaki Slankamen kasabası önünde Sadrazam Köprülüzade Fazıl Mustafa Paşa komutasındaki Osmanlı ordusu ile Baden uçbeyi Ludwig Wilhelm komutasındaki Habsburg ordusu arasında yapılan muharebedir. Kutsal İttifak savaşının en kanlı muharebelerinden biri olan Slankamen'de iki taraf da çok ağır kayıplar verdi. Muharebenin en kritik anında Sadrazam Fazıl Mustafa Paşa, alnına isabet eden bir kurşunla şehit düştü ve Osmanlı ordusu dağıldı. Bu yenilgi, Köprülü ailesinin son büyük sadrazamlarından birinin kaybı ve Belgrad'ın geri alınmasıyla doğan umudun sönmesi anlamına geliyordu.

Belgrad'dan sonra

1690'da Fazıl Mustafa Paşa, Niş, Vidin ve Belgrad'ı geri alarak savaşın gidişatını değiştirmişti. Bu başarılar, Osmanlı'da Viyana'dan beri kaybedilen toprakların bir kısmının geri alınabileceği umudunu doğurdu. 1691 baharında sadrazam, yeni bir sefere hazırlandı. Ancak bu sırada, Haziran 1691'de padişah II. Süleyman Edirne'de öldü ve yerine II. Ahmed geçti. Sadrazam, yeni padişahın onayıyla sefere devam etti.

Habsburg tarafında ise ordunun komutanı, Viyana'dan beri Osmanlı'ya karşı savaşlarda büyük şöhret kazanmış olan Baden uçbeyi Ludwig Wilhelm'di. Avrupa'da "Türkenlouis" lakabıyla tanınan bu kumandan, Tuna boyunca güneye inerek Osmanlı ordusunu büyük bir muharebeye çekmek istiyordu. Ordusunda Sırp milisler de dahil olmak üzere çeşitli birlikler vardı.

Muharebe

İki ordu, Ağustos ortasında Slankamen yakınlarında karşı karşıya geldi. Osmanlı ordusu, sayıca üstündü ve Habsburg ordusunu Tuna ile Osmanlı mevzileri arasına sıkıştırmıştı. Habsburg ordusunun erzak durumu kötüydü ve Osmanlı kuvvetleri, onları bekleyerek zayıflatmak yerine saldırmaya karar verdi. Kaynaklarda, sadrazamın bazı tecrübeli kumandanların uyarılarına rağmen saldırı kararı aldığı aktarılır.

19 Ağustos'ta yapılan muharebe, sabahtan akşama kadar sürdü. Osmanlı süvarileri, Habsburg ordusunun sağ kanadını büyük ölçüde dağıttı. Ancak Habsburg piyadesi, ateş disipliniyle direndi. Öğleden sonra Ludwig Wilhelm, süvarilerini Osmanlı ordusunun kanadından dolaştırarak arkadan saldırdı. Bu kritik anda Fazıl Mustafa Paşa, askerlerini cesaretlendirmek için en ön safa geçti ve alnına isabet eden bir kurşunla öldü. Sadrazamın ölüm haberi ordu içinde yayılınca Osmanlı ordusu dağıldı.

Ağır bedel

Slankamen, Kutsal İttifak savaşının en kanlı muharebelerinden biri oldu. Kaynaklarda Osmanlı tarafının kayıpları on binlerle, Habsburg tarafının kayıpları ise birkaç binle ifade edilir; ancak bu rakamlar kaynaktan kaynağa büyük farklılık gösterir. Habsburg ordusu da o kadar ağır kayıplar vermişti ki zaferini değerlendiremedi. Belgrad'a yürümek yerine kuzeye çekildi. Osmanlı ise Belgrad'ı elinde tutmayı başardı.

Fazıl Mustafa Paşa'nın ölümü, Osmanlı için en büyük kayıptı. Köprülü ailesinin bu üyesi, iki yıllık sadaretinde savaşın gidişatını değiştirmeyi başarmış, mali ve idari reformlarıyla dikkat çekmişti. Onun ölümüyle Osmanlı, savaşın geri kalanında benzer bir liderlikten yoksun kaldı.

Sırp göçü ve sınırın değişen nüfusu

Slankamen'in yapıldığı bölge, savaş yıllarında büyük nüfus hareketlerine sahne oldu. 1690'da Belgrad'ın geri alınmasından sonra İpek patriği III. Arsenije önderliğinde çok sayıda Sırp, Habsburg topraklarına göç etti. "Büyük Sırp Göçü" olarak bilinen bu hareket, Voyvodina ve Güney Macaristan'ın nüfus yapısını kökten değiştirdi. Habsburg imparatoru, bu göçmenlere dinî ve idari bazı haklar tanıdı. Slankamen'de Habsburg ordusunda savaşan Sırp milisler de bu göçmen topluluğunun bir parçasıydı.

Karlsruhe, Viyana ve İstanbul'dan belgeler

Slankamen muharebesinin Habsburg tarafındaki belgeleri, Viyana'daki Kriegsarchiv'de korunur. Ludwig Wilhelm'in kişisel yazışmaları ve seferlerine ait belgeler ise Karlsruhe'deki Baden Eyalet Arşivi'nde bulunur. Bu arşivlerde muharebenin planları, kayıp listeleri ve imparatora gönderilen raporlar yer alır. Osmanlı tarafında ise Silahdar Fındıklılı Mehmed Ağa'nın tarihi, sadrazamın ölümünü ve ordunun dağılışını ayrıntılı biçimde anlatır. Fazıl Mustafa Paşa'nın şahsiyetine dair değerlendirmeler de dönemin Osmanlı kaynaklarında geniş yer tutar; birçok tarihçi onu adil, dindar ve cesur bir devlet adamı olarak anar.

Fazıl Mustafa Paşa kimdi?

Fazıl Mustafa Paşa, Köprülü Mehmed Paşa'nın küçük oğlu ve Fazıl Ahmed Paşa'nın kardeşiydi. Ağabeyi gibi iyi bir eğitim almış, kitaplara ve ilme düşkün bir devlet adamıydı. Ağabeyinin vasiyetiyle kurulan Köprülü Kütüphanesi'ni açan ve kendi kitaplarını da bu kütüphaneye bağışlayan oydu. Sadarete gelmeden önce çeşitli eyaletlerde valilik ve kubbe vezirliği yaptı. Sadareti sırasında israfı önlemek için saraydaki altın ve gümüş eşyaların bir kısmını darphaneye göndererek para bastırdığı, devlet adamlarının lüks harcamalarını kıstığı anlatılır. Bu tutumuyla, dönemin kaynaklarında "Fazıl" lakabını hak eden bilgili ve erdemli bir vezir olarak anılır. Cenazesi muharebe alanında kaldığı için mezarı bilinmez; bu durum, onun hikâyesine ayrı bir hüzün katar.

Bir kurşunun değiştirdiği savaş

Slankamen, bir muharebenin sonucunun bazen tek bir anla belirlenebileceğini gösteren bir örnektir. Osmanlı ordusu, muharebenin büyük kısmında üstündü; ama sadrazamın ölümü her şeyi değiştirdi. Bu durum, Osmanlı ordusunun komuta yapısının ne kadar merkezî ve kişiye bağlı olduğunu da ortaya koyar. Ordunun moralini ve düzenini tek bir kişinin varlığı ayakta tutuyordu; o kişi gidince ordu da dağıldı. Bu ders, gelecek yüzyılın askerî ıslahat tartışmalarında, kurumsal bir subay kadrosunun neden gerekli olduğuna dair önemli bir örnek olarak hatırlanacaktı.