Bucaş Antlaşması (18 Ekim 1672): Podolya'nın Osmanlı'ya geçişi ve kısa ömürlü bir barış

Bucaş Antlaşması, 18 Ekim 1672'de bugünkü Ukrayna'nın batısındaki Bucaş (Buchach) kasabası yakınlarındaki Osmanlı ordugâhında, Osmanlı Devleti ile Lehistan-Litvanya Birliği arasında imzalanan barış antlaşmasıdır. Bu antlaşmayla Podolya bölgesi ve merkezi Kamaniçe Osmanlı'ya bırakıldı; sağ yaka Ukrayna, Osmanlı himayesindeki Kazak hetmanına tanındı ve Lehistan yıllık bir ödeme yapmayı kabul etti. Ancak Lehistan meclisi antlaşmayı onaylamadı ve savaş dört yıl daha sürdü. Bucaş, Osmanlı'nın kuzeyde ulaştığı en uç sınırları belirleyen antlaşma olarak tarihe geçti.

Ukrayna'daki çok taraflı mücadele

XVII. yüzyılın ortasında Ukrayna, Lehistan, Rusya, Kırım Hanlığı ve Osmanlı Devleti arasında çekişmeli bir bölgeydi. 1648'de Bohdan Hmelnitski önderliğinde Lehistan'a karşı başlayan büyük Kazak ayaklanması, bölgedeki dengeyi altüst etmişti. Sonraki yıllarda Ukrayna, Dinyeper nehrinin iki yakası arasında bölündü: sol yaka Rusya'nın, sağ yaka ise Lehistan'ın etkisi altına girdi. Sağ yakadaki Kazak hetmanı Petro Doroşenko, Lehistan'a karşı destek aramak için 1669'da Osmanlı himayesine girdi. Lehistan'ın Doroşenko'ya karşı askerî harekâtlara girişmesi, Osmanlı'nın bu meseleye doğrudan müdahale etmesine yol açtı.

Kamaniçe seferi

1672 baharında Sultan IV. Mehmed, Sadrazam Fazıl Ahmed Paşa ile birlikte bizzat sefere çıktı. Haziran'da Edirne'den yola çıkan ordu, Tuna'yı geçerek Hotin üzerinden Podolya'ya girdi. Podolya'nın merkezi Kamaniçe, derin bir vadiyle çevrili kayalık bir yükseltinin üzerine kurulmuş ve doğal olarak çok iyi korunan bir kaleydi. Lehistan'ın en önemli sınır kalelerinden biri olarak bilinirdi. Osmanlı ordusu Ağustos ayında kuşatmaya başladı ve kale kısa bir süre içinde, Ağustos sonunda teslim oldu. Kamaniçe'nin bu kadar çabuk düşmesi, Lehistan'da büyük bir şok yarattı.

Ordu, Kamaniçe'den sonra Lviv (Lemberg) önlerine kadar ilerledi. O sırada Lehistan kralı Michał Korybut Wiśniowiecki, soylular arasındaki iç çekişmeler nedeniyle yeterli bir ordu toplayamamıştı. Kral, Osmanlı ile barış görüşmelerine başlamak zorunda kaldı.

Antlaşmanın maddeleri

Bucaş'taki Osmanlı ordugâhında yapılan görüşmeler sonunda imzalanan antlaşmanın başlıca maddeleri şunlardı:

• Podolya bölgesi, Kamaniçe kalesiyle birlikte Osmanlı'ya bırakıldı.
• Sağ yaka Ukrayna, Osmanlı himayesindeki Doroşenko yönetimindeki Kazaklara bırakıldı.
• Lehistan, Osmanlı'ya her yıl belirli bir miktar para ödemeyi kabul etti.
• Lviv ve diğer bazı şehirlerin kuşatması kaldırılacaktı.

Osmanlı, Podolya'da Kamaniçe merkezli yeni bir eyalet kurdu. Bölgede tahrir yapıldı, kaleler onarıldı, şehirdeki bazı kiliseler camiye dönüştürüldü. Podolya Eyaleti, Osmanlı'nın kuzeydeki en uç idari birimi oldu ve yirmi yedi yıl boyunca Osmanlı yönetiminde kaldı.

Meclisin reddi ve devam eden savaş

Antlaşma, Lehistan'da büyük bir tepkiyle karşılandı. Lehistan meclisi (Sejm), özellikle yıllık ödeme maddesini bir onur kırıcılık olarak gördü ve antlaşmayı onaylamayı reddetti. Kral Michał 1673'te öldü. Aynı yıl Lehistan ordusunun kumandanı Jan Sobieski, 11 Kasım 1673'te Hotin yakınlarında bir Osmanlı ordusunu büyük bir yenilgiye uğrattı. Bu zafer, Sobieski'nin şöhretini artırdı ve onun 1674'te Lehistan kralı seçilmesini sağladı.

Ancak Hotin zaferi, Podolya'nın geri alınmasını sağlamadı. Savaş, 1676'ya kadar sürdü. Ekim 1676'da imzalanan İzvança (Żurawno) Antlaşması, Bucaş'ın toprak maddelerini büyük ölçüde onayladı; yıllık ödeme maddesi ise kaldırıldı. Podolya, 1699'daki Karlofça Antlaşması'na kadar Osmanlı'da kaldı.

Arşivlerde Bucaş

Antlaşmanın Osmanlıca metinlerinden biri ve Leh-Osmanlı ilişkilerine dair zengin bir belge koleksiyonu, Varşova'daki Archiwum Główne Akt Dawnych'te (Eski Belgeler Ana Arşivi) korunur. Bu arşivdeki Osmanlı belgeleri koleksiyonu, Avrupa'daki en büyük Osmanlıca belge koleksiyonlarından biridir ve ahidnâmeleri, padişah mektuplarını ve sadrazam yazışmalarını içerir. Bu yazıdaki ilk iki görsel, antlaşma metninin sayfalarını göstermektedir. İstanbul'daki Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi'nde ise Kamaniçe seferinin iaşe kayıtları ve Podolya Eyaleti'nin tahrir defterleri bulunur. Podolya tahrir defteri, Polonyalı ve Türk araştırmacıların ortak çalışmalarıyla yayımlanmıştır ve bölgenin XVII. yüzyıldaki nüfus ve ekonomik yapısını anlamak için eşsiz bir kaynaktır.

Bir sınırın coğrafyası

Podolya'nın Osmanlı'ya geçmesi, Karadeniz'in kuzeyindeki Osmanlı savunma hattını güçlendirdi. Kamaniçe, Dinyester nehri boyunca uzanan bir kale zincirinin en kuzey halkası oldu ve Kırım Hanlığı ile Boğdan arasındaki bağlantıyı güvence altına aldı. Ancak bu sınırın savunulması pahalıydı: Kamaniçe'ye her yıl büyük bir garnizon, cephane ve erzak göndermek gerekiyordu ve bölgenin gelirleri bu masrafı karşılamıyordu. Kaynaklarda Podolya'daki garnizon için sürekli para ve erzak istenen yazışmalar dikkat çeker. 1683'ten sonra Lehistan'ın yeniden saldırıya geçmesiyle Kamaniçe yıllarca kuşatma altında kaldı.

Kazanılan bir eyalet, kaybedilen bir fırsat

Bucaş Antlaşması, Osmanlı'nın Avrupa'daki genişlemesinin son halkalarından biriydi. Kâğıt üzerinde büyük bir kazanç gibi görünse de, uzun vadede Osmanlı'ya pek az şey getirdi. Podolya'nın savunulması masraflıydı, Ukrayna'daki Kazak dengesi kısa sürede değişti ve en önemlisi, bu seferler Lehistan'ı Osmanlı'nın kararlı bir düşmanına dönüştürdü. Kamaniçe'de alınan ders, on bir yıl sonra Viyana önlerinde, Sobieski'nin komutasındaki Leh süvarileriyle acı biçimde hatırlandı. Bucaş'ı anlamak, 1683'ü anlamanın da anahtarlarından biridir.