Mimar Kemaleddin (1870-1927): Evkaf başmimarından Cumhuriyet Ankara'sının ilk yapılarına

Ahmed Kemaleddin, ya da yaygın adıyla Mimar Kemaleddin, Birinci Ulusal Mimarlık Akımı'nın Vedat Tek ile birlikte en önde gelen iki isminden biridir. Osmanlı'nın son döneminde Evkaf Nezareti'nin başmimarı olarak İstanbul'u camiler, okullar, türbeler ve vakıf hanlarıyla donattı. Hayatının son yıllarını yeni başkent Ankara'da geçirdi ve 13 Temmuz 1927'de orada öldü. Mimar Kemaleddin'in hayatını ve yapılarını sırayla izleyelim.

Acıbadem'den Berlin'e

Ahmed Kemaleddin 1870'te İstanbul'un Acıbadem semtinde, orta sınıftan bir ailenin tek çocuğu olarak doğdu. Babası Bahriye miralaylarından Ali Bey, annesi Sadberk Hanım'dır. İlköğrenimine 1875'te başladı; ortaöğrenimini babasının görevi nedeniyle bir süre Girit'te sürdürdü, İstanbul'a dönünce Numune-i Terakki'de tamamladı. 1887'de 17 yaşında Hendese-i mulkiyeMülkiye Mektebi'ne, bugünkü İstanbul Teknik Üniversitesi'nin öncüllerinden birine kaydoldu.

Mühendislik eğitimini 1891'de birincilikle bitirdi ve aynı okulda ders veren Alman akademisyen August Jachmund'un asistanı oldu. 1895'te Jachmund'un desteği ve devlet bursuyla Almanya'ya gönderildi; Berlin'deki Charlottenburg Teknik Yüksek Okulu'na iki yıl devam etti, ardından iki buçuk yıl çeşitli mimarlık bürolarında çalıştı. 1900'de İstanbul'a döndü ve Jachmund ülkeden ayrılınca onun mimarlık derslerini üstlendi.

Evkaf Nezareti ve ulusal mimari arayışı

Kemaleddin 1908'de mimar ve mühendislerin Türkiye'deki ilk meslek örgütü olan Osmanlı Mimar ve Mühendis Cemiyeti'ni kurdu. 18 Mayıs 1909'da Evkaf Nezareti'nin mimarlık başkanlığına atandı ve yeni kurulan İnşaat ve Tamirat Müdürlüğü'nün başına geçti. Madde 1909-1919 yıllarını mimarın tasarım ve uygulama açısından en verimli dönemi olarak niteler. Bakanlığın geleneksel görevi olan tarihî yapıların bakım ve onarımını yürütürken yeni yapılar da tasarladı. Öğrencilerini bu teknik heyete alması, büroyu ulusal mimari denen anlayışın adeta bir okuluna dönüştürdü.

Bu yıllarda Şark Demiryolları Şirketi için Filibe, Edirne ve Sofya garlarını tasarladı; Selanik Garı ise tamamlanamadı. Bugün Trakya Üniversitesi rektörlük binası olarak kullanılan Edirne Garı 1914'te savaş nedeniyle yarım kaldı ve ancak 1930'da işletmeye açılabildi. İstanbul'da Birinci, İkinci, Üçüncü ve Dördüncü Vakıf Hanları, Laleli'deki Tayyare Apartmanları, Bebek ve Bostancı camileri, Yeşilköy Mecidiye Camii, Çapa'daki öğretmen okulu binası, Gazi Osman Paşa, Mahmut Şevket Paşa ve Sultan Reşad türbeleri onun eserleri arasında sayılır.

Ankara'da son yıllar

Kudüs'ten dönen Kemaleddin, yeni başkentte kurulan yapılar üzerinde yoğunlaştı. Ankara'daki ilk tasarım işi, Vedat Tek'in başlattığı Ankara Palas'ın tamamlanmasıydı. Millî Saraylar Başkanlığı'nın sayfasına göre Cumhuriyet'in ilk yıllarında Mebusan Kulübü olarak düşünülen binanın ilk tasarımı Vedat Tek'e aitti; 1924'te inşaatına başlanan yapı, Vedat Bey işi bırakınca yarım kaldı ve Kemalettin Bey'in yeni tasarımına göre tamamlandı. Aynı sayfa Atatürk'ün Meclis konuşmalarından sonra bu binada toplantılar yaptığını ve manevi kızı Nebile Hanım'ın düğününün burada yapıldığını anlatır. Sayfaya göre binada ağırlanan konuklar arasında İran Şahı Rıza Pehlevi, Afgan Kralı Emanullah Han, Irak Kralı Faysal, Yunanistan Başbakanı Eleftherios Venizelos ve ABD Başkanı Dwight Eisenhower vardı.

Kemaleddin 1926'da Maarif Vekâleti'nin kurduğu Sanayi-i Nefise Encümeni'ne önce üye, sonra başkan oldu. Ankara'daki son işlerinden biri Gazi Eğitim Enstitüsü binasıdır: Madde, tasarımın 1927'de tamamlandığını, inşaatın 1930'da bittiğini ve okulun aynı yıl eğitime başladığını yazar. Bugün Gazi Üniversitesi Rektörlük Binası olarak kullanılan yapı, Birinci Ulusal Mimarlık Akımı'nın Ankara'daki en tanınmış örneklerinden biri sayılır. Bina 2009'dan beri dolaşımdaki 20 liralık banknotun arka yüzünde mimarın portresiyle birlikte yer alır.

Ölümü ve dolaşan mezarı

Kemaleddin 13 Temmuz 1927'de, 57 yaşında, Ankara Palas'ın şantiyesinde beyin kanaması sonucu öldü. Ölüm yeri bazı anlatımlarda Ankara'nın Ulus semti olarak geçer. Geride eşi Sabiha Hanım ile sonradan tanınmış bir besteci olacak oğlu İlhan Mimaroğlu kaldı. Ölürken Ankara'daki İkinci Vakıf Han'ın, yani Evkaf Apartmanı'nın inşaatı da sürüyordu. Son tasarımı olan Ankara'daki Devlet Demiryolları binasının inşaatına, ölümünden bir ay sonra başlandı ve inşaat 1928'de tamamlandı.

Cenazesi İstanbul'a götürüldü ve Karacaahmet Mezarlığı'na gömüldü. Yıllar sonra mezarlığın içinden geçen Kadıköy-Üsküdar yolu yapılırken, ailesinin haberi olmadan mezarı Bayezid Camii haziresine taşındı. Mezar taşı olmadan yeniden gömülen mimarın mezarı ancak 1990'larda bulundu. Mezar 2007'de yeniden düzenlendi ve anısına bir mezar anıtı eklendi.

Mimarın mimarlık üzerine düşüncelerini içeren notları, İlhan Tekeli tarafından 1997'de Mimar Kemalettin'in Yazdıkları adıyla kitaplaştırıldı. Hayatı ve Ankara Palas'ın yapım süreci 2023'te Ankara Palas'ın Merdivenleri adlı bir çizgi romana da konu oldu. Onu, 16. yüzyılda yaşamış ve Bayezid Camii'nin mimarlarından biri olduğu düşünülen meslektaşı Kemaleddin ile karıştırmamak gerekir.

Mimar Kemaleddin'in kariyeri, Osmanlı'dan Cumhuriyet'e geçişin mimarlıktaki sürekliliğini gösteriyor. Evkaf'ta yetişen bir mimarın yeni başkentin ilk yapılarını tasarlaması, yeni devletin eski birikimden yararlandığını anlatıyor. Bizce onun eserleri, ulusal bir mimari dil arayışının samimi bir ifadesi; geleneksel öğeleri yeni işlevlerle buluşturma çabası açıkça görülüyor. Sonraki yıllarda modernist akımın öne çıkmasıyla bu üslubun geri planda kalması, mimarlık tarihindeki hızlı değişimin bir örneği. Ankara'daki yapılarının bugün de kullanılması, onun mirasının yaşamaya devam ettiğini gösteriyor.