Cumhuriyet ilan edildiğinde yeni devletin kaç kişiden oluştuğunu kesin olarak bilen yoktu. Bu soruya ilk resmî cevap, Türkçe kaynaklara göre 28 Ekim 1927'de yapılan ve "Umûmî Nüfûs Tahrîri" adı verilen sayımla geldi. Sonuç 13 milyon 648 bin 270 kişiydi ve bunların 7 milyon 84 bin 391'i kadın, 6 milyon 563 bin 879'u erkekti. Savaştan yeni çıkmış ülkede kadınlar erkeklerden yarım milyondan fazla öndeydi. 1927 sayımına göre Türkiye'de nüfus yoğunluğu haritasıGörsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Donald Everett Webster. Dosya sayfası
896 sayılı kanun
Türkçe Vikipedi'ye göre sayım, 2 Haziran 1926'da TBMM'de kabul edilip Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren 896 sayılı "İlk Genel Nüfus Sayımı Kanunu" çerçevesinde yapıldı. Yani kanun ile sayım arasında yaklaşık on altı ay vardı. Sayım 63 vilâyette, 328 kazada ve 39.901 köyde yapıldı. İngilizce madde de 63 vilâyet, 328 kaza ve 39.901 köy rakamlarını aynen verir; sayımın Fransızca adını "Recensement général de la population" olarak ekler.
Osmanlı'dan Cumhuriyet'e sayım geleneği
"Türkiye'de genel nüfus sayımı" maddesine göre Osmanlı'da başarılı ilk nüfus sayımı 1831'de II. Mahmut tarafından, savaşa katılacak Müslüman askerlerin sayısını ve yeni vergi kaynaklarını belirlemek için yapıldı. İngilizce "Census in Turkey" maddesi bu sayımda yalnız erkeklerin sayıldığını vurgular. 1927 sayımı ise kadınları da sayan, ülkenin bütün nüfusunu hedefleyen ilk Cumhuriyet sayımıydı.
Aynı madde, Cumhuriyet'in ilk sayımı olan 1927'den sonra sayımların genellikle beş yıllık aralarla yapıldığını yazar. İngilizce madde bunu "1935'ten 2000'e kadar her beş yılda bir" diye netleştirir; yani 1927 ile 1935 arasında sekiz yıl vardır. Geleneksel sayımlar ülke çapında bir günlük sokağa çıkma yasağıyla yapıldı. Sokağa çıkma yasağı olmadan yapılan ilk adrese dayalı sayım 2007'deydi; İngilizce maddeye göre 2007 sayımının ilk sonuçları 2008'de yayımlandı ve bundan sonra sonuçlar her yıl açıklanmaya başlandı.
Dikkat: yanlış bilinen
Kaynaklar sayımın günü ve sonucu konusunda ayrılıyor. Türkçe maddeler (hem sayımın kendi maddesi hem "Türkiye'de genel nüfus sayımı") 28 Ekim 1927 der; İngilizce madde ise 28 Eylül 1927 yazar. Toplam nüfus da farklı: Türkçe madde 13.648.270, İngilizce madde 13.649.945 kişi verir; aradaki fark 1675 kişidir. İngilizce "Census in Turkey" maddesi geleneksel sayımların pazar günleri yapıldığını yazar; oysa 28 Ekim 1927 bir cumaya, 28 Eylül 1927 de bir çarşambaya denk gelir. Biz Türkçe kaynakların ortak verdiği 28 Ekim tarihini kullanıyoruz.
Kadınlar neden fazlaydı?
"Türkiye'de genel nüfus sayımı" maddesi, Cumhuriyet'in ilk yıllarında erkek nüfusunun az görülmesini savaşlarla açıklar: savaşlarda erkeklerin birçoğu ölmüştü. 1927 rakamları bunu açıkça gösterir. 13,6 milyonluk nüfusta kadınlar yüzde 51,9, erkekler yüzde 48,1 oranındaydı. Bu fark, Balkan Savaşları'ndan Kurtuluş Savaşı'na uzanan on yılı aşkın savaş döneminin nüfusa bıraktığı izdir. 1927 sayımına göre illerde Türkçe anadil oranı haritasıGörsel: Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0, yazar: Endleofan. Dosya sayfası
Ek bilgi
1927 sayımı, sonraki bütün karşılaştırmaların başlangıç noktası oldu. "Türkiye nüfusu" maddesine göre 1927'de nüfusun yüzde 75,8'i kırsal alanlarda (10.000'den az nüfuslu yerleşimlerde), yüzde 24,2'si kentsel alanlarda yaşıyordu; kentsel nüfus yaklaşık 3,3 milyondu. Aynı maddeye göre kentsel nüfus oranı 1927-1950 arasında yalnız 0,8 puan arttı. Türkiye nüfusu 1927'den 2025'e kadar 6,3 kat büyüdü.
Din ve dil soruları
1927 sayımı yalnız kişileri saymadı; din ve anadil de soruldu. Türkçe maddeye göre gayrimüslim nüfusun yüzde 80'den fazlası İstanbul, İzmir ve Mardin vilayetlerinde bulunuyordu. Anadil sorusu, "aile arasında konuşulan lisan" biçiminde soruldu. İngilizce "Population of Turkey" maddesi, gayrimüslimlerin nüfus içindeki payının 1914'te yüzde 19,1 iken 1927'de yüzde 2,5'e düştüğünü yazar ve bu düşüşü geç Osmanlı dönemindeki kitlesel ölümlere, Türk-Yunan nüfus mübadelesine ve Hristiyanların göçüne bağlar.
Aynı İngilizce madde tarihçi Fuat Dündar'ın görüşünü aktarır: Dündar'a göre sayım "kendisi de siyasi bir faaliyettir"; erken Cumhuriyet sayımları "Türkiye'deki Türklerin gerçek sayısını" ortaya koymayı amaçlamıştı ve önemli bir Türkçe konuşmayan nüfus bulan 1927 sayımının ardından "Vatandaş Türkçe konuş!" gibi kampanyalar geldi. Bu bir tarihçinin yorumudur; madde de onu böyle sunar.
Tarih notu
Sayımın arka planı ve sonrası: 1831 II. Mahmut'un sayımı (yalnız erkekler); 2 Haziran 1926 896 sayılı İlk Genel Nüfus Sayımı Kanunu; 28 Ekim 1927 sayım (İngilizce kaynağa göre 28 Eylül); 1935 ikinci Cumhuriyet sayımı ve ardından beş yıllık aralar; 2000 son geleneksel sayım; 2007 ilk adrese dayalı sayım; 2008 ilk sonuçlar.
1935 ile karşılaştırma
Bir sonraki sayım 1935'teydi. "Türkiye nüfusu" maddesi bu sayımdan bazı göstergeler verir: 1935'te okuryazarlık erkeklerde yüzde 29, kadınlarda yüzde 10 düzeyindeydi. Toplam yaş bağımlılık oranı, yani çalışma çağındaki 100 kişiye düşen çocuk ve yaşlı sayısı, 1935'te 83'tü. Doğurganlık 1935'te kadın başına 7 çocuğa ulaşmıştı ve bu düzey 1950'lere kadar korundu. Madde bunu Cumhuriyet'in kuruluşundan sonra doğumları teşvik eden nüfus artış politikasına bağlar. 1927-1935 arasında kırsal ve kentsel alanlarda yıllık ortalama nüfus artış hızları birbirine yakındı.
Rakamları okurken
1927 sayımının Türkçe maddesi illere göre ayrıntılı tablolar içerir. İngilizce madde ise kaynak olarak sayımın resmî yayınlarını "Umumî Nüfus Tahriri Fasikül I, II ve III" olarak listeler. Sayımın kesin günü ve toplam nüfusu gibi farklar, bu ilk sayımın sonuçlarının kaynaklara farklı biçimlerde geçtiğini gösterir. Bu yüzden 13,6 milyon rakamını yuvarlak olarak kullanmak, kesin rakam verilecekse de hangi kaynağın esas alındığını belirtmek en doğrusudur.
#1
