#1Cumhuriyet ilan edildiğinde cepteki para hâlâ Osmanlı parasıydı. Yeni devletin kendi banknotları ancak 1927'de çıkabildi ve bu ilk paraların üzerinde ne Latin harfi vardı ne de Türkiye'de basılmışlardı. Bu notta, Türkçe ve İngilizce Wikipedia'nın Türk lirası maddelerine dayanarak ilk Cumhuriyet banknotlarının hikâyesini anlatıyoruz.
Arka plan: Osmanlı lirası
Türkçe maddeye göre ilk lira Sultan Abdülmecid döneminde 5 Ocak 1843'te "Osmanlı lirası" adıyla basıldı. Kâğıt paradan önce kullanılan bu Osmanlı altınına "Sarı lira" denirdi. 2 Haziran 1854'te çeyrek lira, 18 Şubat 1855'te de iki buçukluk ve beşibiryerde basılmaya başlandı. İngilizce madde liranın ana hesap birimi olarak 1844'te getirildiğini, kuruşun ise yüzde biri olarak kaldığını yazar ve Osmanlı lirasının 1927 sonuna kadar dolaşımda kaldığını belirtir.
Türkçe maddeye göre Cumhuriyet'in ilanından sonra 30 Aralık 1925 tarihli ve 701 sayılı "Mevcut Evrak-ı Nakdiye'nin Yenileriyle İstibdaline Dair Kanun" kabul edildi ve ilk Türk banknotlarının bastırılmasına karar verildi. Aynı kanun, paranın ön yüzüne devlet başkanının resmini koyma geleneğini de Cumhuriyet'e taşıdı. Madde bu geleneğin Osmanlı'dan beri sürdüğünü ve Osmanlı dışında pek çok devletin de kullandığını yazar. İngilizce madde ise birinci ve ikinci emisyonda Atatürk'ün ön yüzde yer almasının 12 Ocak 1926 tarihli Resmî Gazete'ye dayandığını belirtir.
Türkiye'nin henüz kendi merkez bankası yoktu. Türkçe maddeye göre Cumhuriyet döneminin ilk kâğıt paraları bu yüzden 1927'de Birleşik Krallık'ta, Thomas de la Rue şirketi tarafından 88 bin İngiliz altını karşılığında basıldı. Merkez Bankası Kanunu (1715 sayılı) ancak 30 Haziran 1930'da Resmî Gazete'de yayımlandı ve Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası 3 Ekim 1931'de faaliyete geçti.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası. Dosya sayfası
Paraların görünümü
1927'de Harf Devrimi henüz yapılmamıştı; bu yüzden paralarda Latin harfi yoktu. Türkçe maddeye göre ilk paraların üzerinde Osmanlı Türkçesi ve Fransızca yazılar ile dönemin Maliye Vekili Mustafa Abdülhalik Renda'nın imzası vardı. 1927'de basılan 1, 5 ve 10 liralıklarda Atatürk'ün portresi yalnızca filigranda görünüyordu; diğer değerlerde ise hem filigranda hem de resim olarak yer alıyordu.
Bir yıl sonra harfler değişti, ama paralar değişmedi. Madde, paraları Latin harfleriyle yeniden basmanın büyük bir masraf olacağı için 1927 paralarının 1928 Harf Devrimi'nden sonra da yıllarca dolaşımda kaldığını yazar. Latin harfli paralar 1937'de tedavüle girdi ve hepsinde Atatürk portresi vardı. Böylece 1928 ile 1937 arasında Türkiye'de okullarda yeni harfler öğretilirken cüzdanlarda eski harfli banknotlar dolaşıyordu.
Kişiler
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Republic of Turkey. Dosya sayfası
Rakamlar
Türkçe maddeye göre Eylül 1927'den 11 Kasım 1938'e kadar basılan kâğıt paraların üzerinde Atatürk'ün portresi vardı. İngilizce madde Atatürk'ün ölümünden sonra üçüncü ve dördüncü emisyonda portrenin İsmet İnönü'yle değiştirildiğini, beşinci emisyondan itibaren ise Atatürk'ün geri döndüğünü yazar. 1930'da TBMM, hükûmete ulusal paranın değerindeki dalgalanmayı önlemek için cezai yaptırımlarla desteklenen düzenleme yetkisi veren "Türk Parasının Kıymetini Koruma Hakkında Kanun"u kabul etti. Lira başlangıçta İngiliz sterlini ve Fransız frangına bağlanmıştı.
İlk Cumhuriyet banknotları bağımsızlığın parasal tarafının ne kadar geç ve ne kadar dışa bağımlı kurulduğunu gösterir: Kendi merkez bankası olmayan bir devlet parasını Londra'da bastırdı, yeni harfleri kabul ettikten sonra dokuz yıl eski harfli paralarla yaşadı. Merkez bankası ise ancak 1931'de kuruldu. Bugün Türk lirası hâlâ Atatürk portresi taşıyor; 1 Ocak 2005'te altı sıfır atılarak yeni Türk lirasına geçildi ve 2009'dan beri adı yeniden yalnızca "Türk lirası". Görseller 1927 tarihli bir 5 liralık banknotu ve imzası ilk paralarda bulunan Abdülhalik Renda'yı gösterir.
Arka plan: Osmanlı lirası
Türkçe maddeye göre ilk lira Sultan Abdülmecid döneminde 5 Ocak 1843'te "Osmanlı lirası" adıyla basıldı. Kâğıt paradan önce kullanılan bu Osmanlı altınına "Sarı lira" denirdi. 2 Haziran 1854'te çeyrek lira, 18 Şubat 1855'te de iki buçukluk ve beşibiryerde basılmaya başlandı. İngilizce madde liranın ana hesap birimi olarak 1844'te getirildiğini, kuruşun ise yüzde biri olarak kaldığını yazar ve Osmanlı lirasının 1927 sonuna kadar dolaşımda kaldığını belirtir.
Dikkat: yanlış bilinen
Akış: 701 sayılı kanun ve Londra siparişiOsmanlı lirasının başlangıç yılı iki maddede farklıdır. Türkçe madde ilk liranın 5 Ocak 1843'te basıldığını yazarken, başlıkta ve İngilizce maddede 1844 yılı geçer. Fark, ilk basım ile liranın resmî hesap birimi olarak benimsenmesi arasındaki zamandan kaynaklanıyor olabilir; kaynaklar bunu açıklamaz.
Türkçe maddeye göre Cumhuriyet'in ilanından sonra 30 Aralık 1925 tarihli ve 701 sayılı "Mevcut Evrak-ı Nakdiye'nin Yenileriyle İstibdaline Dair Kanun" kabul edildi ve ilk Türk banknotlarının bastırılmasına karar verildi. Aynı kanun, paranın ön yüzüne devlet başkanının resmini koyma geleneğini de Cumhuriyet'e taşıdı. Madde bu geleneğin Osmanlı'dan beri sürdüğünü ve Osmanlı dışında pek çok devletin de kullandığını yazar. İngilizce madde ise birinci ve ikinci emisyonda Atatürk'ün ön yüzde yer almasının 12 Ocak 1926 tarihli Resmî Gazete'ye dayandığını belirtir.
Türkiye'nin henüz kendi merkez bankası yoktu. Türkçe maddeye göre Cumhuriyet döneminin ilk kâğıt paraları bu yüzden 1927'de Birleşik Krallık'ta, Thomas de la Rue şirketi tarafından 88 bin İngiliz altını karşılığında basıldı. Merkez Bankası Kanunu (1715 sayılı) ancak 30 Haziran 1930'da Resmî Gazete'de yayımlandı ve Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası 3 Ekim 1931'de faaliyete geçti.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası. Dosya sayfası
Paraların görünümü
1927'de Harf Devrimi henüz yapılmamıştı; bu yüzden paralarda Latin harfi yoktu. Türkçe maddeye göre ilk paraların üzerinde Osmanlı Türkçesi ve Fransızca yazılar ile dönemin Maliye Vekili Mustafa Abdülhalik Renda'nın imzası vardı. 1927'de basılan 1, 5 ve 10 liralıklarda Atatürk'ün portresi yalnızca filigranda görünüyordu; diğer değerlerde ise hem filigranda hem de resim olarak yer alıyordu.
Bir yıl sonra harfler değişti, ama paralar değişmedi. Madde, paraları Latin harfleriyle yeniden basmanın büyük bir masraf olacağı için 1927 paralarının 1928 Harf Devrimi'nden sonra da yıllarca dolaşımda kaldığını yazar. Latin harfli paralar 1937'de tedavüle girdi ve hepsinde Atatürk portresi vardı. Böylece 1928 ile 1937 arasında Türkiye'de okullarda yeni harfler öğretilirken cüzdanlarda eski harfli banknotlar dolaşıyordu.
Kişiler
- Mustafa Abdülhalik Renda: Kendi maddesine göre 2 Ocak 1924'te I. İsmet İnönü Hükûmeti'nde ikinci kez Maliye Vekili oldu ve III. İnönü hükûmetinde bu görevi üçüncü kez üstlendi. Mütareke yıllarında Bursa valiliğine atanmış, göreve gitmeden azledilip tutuklanmış ve Malta'ya sürülmüştü. 1 Mart 1935 ile 5 Ağustos 1946 arasında TBMM Başkanlığı yaptı ve en uzun süre görevde kalan Meclis başkanıdır. Atatürk'ün ölümünden sonra cumhurbaşkanlığına bir gün süreyle vekâlet etti.
- Thomas de la Rue: Paraları basan İngiliz şirketi.
- İsmet İnönü: Türkçe maddeye göre Atatürk dışında ön yüzde resmi bulunan tek kişi; yalnızca cumhurbaşkanlığı yaptığı 1938-1950 döneminde.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Republic of Turkey. Dosya sayfası
Rakamlar
- Kanun: 701 sayılı, 30 Aralık 1925.
- Basım bedeli: 88 bin İngiliz altını.
- Atatürk portresinin yalnız filigranda olduğu değerler: 1, 5 ve 10 lira.
- Merkez Bankası Kanunu: 1715 sayılı, 30 Haziran 1930; bankanın faaliyete geçişi 3 Ekim 1931.
- Cumhuriyet'ten bugüne: Türkçe maddeye göre 9 emisyon grubunda 24 farklı değerde 126 tertip banknot.
- 1946'dan itibaren sabit kur: 2,8 lira = 1 ABD doları.
Tarih notu
Sonuç: portre ve kurKronoloji: 5 Ocak 1843 ilk Osmanlı lirası. 30 Aralık 1925 701 sayılı kanun. 12 Ocak 1926 portreye ilişkin Resmî Gazete. 1927 Londra'da ilk banknotlar; Eylül 1927'den itibaren Atatürk portreli paralar. 1927 sonu Osmanlı lirasının dolaşımdan kalkışı. 1928 Harf Devrimi; eski harfli paralar dolaşımda kalır. 1930 Türk Parasının Kıymetini Koruma Hakkında Kanun ve Merkez Bankası Kanunu. 3 Ekim 1931 Merkez Bankası faaliyette. 1937 Latin harfli paralar. 1938-1950 İnönü portreli emisyonlar.
Türkçe maddeye göre Eylül 1927'den 11 Kasım 1938'e kadar basılan kâğıt paraların üzerinde Atatürk'ün portresi vardı. İngilizce madde Atatürk'ün ölümünden sonra üçüncü ve dördüncü emisyonda portrenin İsmet İnönü'yle değiştirildiğini, beşinci emisyondan itibaren ise Atatürk'ün geri döndüğünü yazar. 1930'da TBMM, hükûmete ulusal paranın değerindeki dalgalanmayı önlemek için cezai yaptırımlarla desteklenen düzenleme yetkisi veren "Türk Parasının Kıymetini Koruma Hakkında Kanun"u kabul etti. Lira başlangıçta İngiliz sterlini ve Fransız frangına bağlanmıştı.
Ek bilgi
Bugünkü anlamı"TL" kısaltması da bu döneme uzanır. Türkçe madde, kısaltmanın Osmanlı lirası işaretindeki harflerin ters çevrilmesiyle oluştuğunu ve Fransızca "Livre Turque" (LT) ifadesini karşıladığını yazar. İngilizce kaynaklar uzun süre "£T" ya da "T£" gösterimini kullandı. 1927 banknotlarındaki Fransızca yazılar da aynı dönemin uluslararası para dilini yansıtır.
İlk Cumhuriyet banknotları bağımsızlığın parasal tarafının ne kadar geç ve ne kadar dışa bağımlı kurulduğunu gösterir: Kendi merkez bankası olmayan bir devlet parasını Londra'da bastırdı, yeni harfleri kabul ettikten sonra dokuz yıl eski harfli paralarla yaşadı. Merkez bankası ise ancak 1931'de kuruldu. Bugün Türk lirası hâlâ Atatürk portresi taşıyor; 1 Ocak 2005'te altı sıfır atılarak yeni Türk lirasına geçildi ve 2009'dan beri adı yeniden yalnızca "Türk lirası". Görseller 1927 tarihli bir 5 liralık banknotu ve imzası ilk paralarda bulunan Abdülhalik Renda'yı gösterir.
Kaynaklar
- Vikipedi, Türk lirası maddesi (tr.wikipedia.org)
- İngilizce Wikipedia, Turkish lira maddesi (en.wikipedia.org)
- Vikipedi, Abdülhalik Renda maddesi (tr.wikipedia.org)