Ankara Palas (17 Nisan 1928): Vedat Tek'in planı, Mimar Kemaleddin'in şantiyedeki ölümü ve Cumhuriyet baloları

Ulus'ta İkinci Meclis binasının tam karşısındaki Ankara Palas, Cumhuriyet'in ilk yıllarında Ankara'nın tek büyük oteli gibi anılır. Milletvekillerinin kaldığı, yabancı heyetlerin ağırlandığı, baloların verildiği bu bina, bugün bir müzedir. Bu notta binanın yapım öyküsünü, kullanım biçimlerini ve ağırladığı konukları kaynaklarla topluyoruz.

Arka plan: yetimler için bir gelir binası

Türkçe Vikipedi'ye göre binanın eski adı Ankara Vakıf Oteli'ydi. Yapımına Dr. Rıza Nur tarafından yetim çocuklara gelir getirmesi amacıyla başlatıldı. İngilizce Wikipedia binanın başlangıçta Sağlık Bakanlığı binası olarak tasarlandığını yazar; Türkçe madde de onu "Sıhhiye Vekâleti'ne ait bir bina" olarak anar. Bina 1924-1927 arasında yapıldı.

Akış: iki mimar

Türkçe maddeye göre ilk tasarım Mimar Vedat Tek'e aitti. Yapım başladıktan sonra mimarlık ücreti ödenmeyince Vedat Bey işi bıraktı ve bina Mimar Kemaleddin Bey'in yeni tasarımına göre tamamlandı. İngilizce madde Vedat Tek'in binayı 1924'te tasarladığını yazar ve iki mimarın yaşam yıllarını verir: Vedat Tek 1873-1942, Kemaleddin 1870-1927.

İki mimar da Birinci Ulusal Mimarlık Akımı'nın kurucularıydı. Vedat Tek maddesine göre Vedat Bey 1873'te İstanbul'da "Sırrı Paşazade Mehmet Vedad" olarak doğdu; annesi şair ve bestekâr Leyla Saz Hanım, babası vali ve vezir Giritli Sırrı Paşa'ydı. Mekteb-i Sultani'den sonra Paris Güzel Sanatlar Yüksekokulu'nda mimarlık okudu ve Türkiye'nin formel eğitim görmüş ilk Türk mimarı olarak tanınır. 1897'de dönüp Sirkeci'de bir yazıhane açtı ve Kemaleddin Bey'le birlikte Türk mimarisine millî bir kimlik kazandırma çabasına girişti. Madde, o güne kadar mimarlığın büyük ölçüde gayrimüslim azınlıkların ve İtalyan ve Fransız mimarların elinde olduğunu, bir Türk'ün büro açmasının hayretle karşılandığını yazar. Sirkeci'deki Büyük Postane ve Ankara'daki İkinci Meclis binası da onun eserleridir; yani Ankara Palas'ın karşısındaki Meclis binası ile otelin ilk planı aynı mimarın elinden çıktı.

Kemaleddin binanın bitişini göremedi. Türkçe ve İngilizce maddelere göre şantiyede hayatını kaybetti. Mimar Kemaleddin maddesi ölüm tarihini 13 Temmuz 1927, yerini Ulus, ölüm nedenini beyin kanaması olarak verir. Aynı madde Kemaleddin'i Vedat Tek'le birlikte Birinci Ulusal Mimarlık Akımı'nın en önde gelen iki isminden biri sayar ve eserleri arasında, Vedat Tek'in başlattığı Ankara Palas projesine son şeklini vermesini ve yapımı sırasında öldüğü Ankara Evkaf Apartmanı'nı da anar.


Görsel: Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0, yazar: Hajo-Muc. Dosya sayfası
Açılış ve otel yılları

Türkçe maddeye göre Vakıflar İdaresi'ne devredilen otel 17 Nisan 1928'de 120 yatak kapasitesiyle hizmete girdi. İngilizce madde, inşaat 1928'de tamamlandıktan sonra binanın TBMM üyeleri için otel olarak kullanıldığını yazar.

1930'larda bina siyasetçilerin, gazetecilerin ve sanatçıların buluşma yeri oldu; yurt dışından gelen resmî heyetler ve konuklar da burada ağırlandı. Türkçe madde, Atatürk devrimleriyle toplum hayatına giren bazı yeniliklerin ilk kez Ankara Palas'ta başlatıldığının bilindiğini, binanın özellikle kadınların erkeklerle eşit koşullarda sosyal hayata girmesine öncülük etmek için düzenlenen etkinliklere ev sahipliği yaptığını yazar. Bu etkinliklerin en ünlüsü "Cumhuriyet baloları"dır.

Kişiler: ağırlanan konuklar

Türkçe maddeye göre Ankara Palas'ta ağırlanan önemli konuklar arasında şunlar vardır:

• İran Şahı Rıza
• Afganistan Kralı Emanullah Han
• Irak Kralı Faysal
• Yunanistan Başbakanı Elefterios Venizelos
• ABD Başkanı Dwight Eisenhower

Mimari

Türkçe maddeye göre bina Birinci Ulusal Mimarlık Akımı'nın örneklerindendir ve genel görünüşüyle dikdörtgen bir yapıdır. Ortada büyük bir balo salonu, yanında önünde teras bulunan çay ve oyun salonu, arkada bir yemek salonu vardır. 60 konuk odasının on altısı zemin kattadır; birinci katta özel bir süit daire bulunur. Cephede çini süslemeler vardır. İngilizce madde binayı simetrik, kırma çatılı, ortasında kubbeli bir giriş ve iki yanında ikiz kuleler olan bir yapı olarak tarif eder.

Görsel: Wikimedia Commons, CC BY 4.0, yazar: Gargarapalvin. Dosya sayfası

Sonraki hayatı

Vakıflar Genel Müdürlüğü'nün malı olan bina 1975'e kadar otel olarak işletildi. 1976-1982 arasında Sanayi ve Ticaret Bakanlığı tarafından ofis ve sergi alanı olarak kullanıldı. 1982'de Dışişleri Bakanlığı kapsamlı bir restorasyon başlattı; İngilizce madde restorasyonun 1983'te tamamlandığını yazar. Bina 29 Ekim 1983'teki bir kabul resmiyle "Ankara Palas Devlet Konukevi" olarak açıldı. 3 Eylül 2018'de Cumhurbaşkanlığı'na devredildi ve Ekim 2019'da müze olacağı haberleri çıktı.
Bugünkü anlamı

Ankara Palas, başkentin ilk yıllarındaki yokluğun ve hızın bir kaydıdır: Ücreti ödenemeyen bir mimar, şantiyede ölen bir başka mimar ve açılır açılmaz hem otel hem balo salonu hem de devlet konukevi işlevi gören bir bina. İkinci Meclis'in karşısındaki konumu, onu Cumhuriyet'in siyasi ve toplumsal hayatının merkezine koydu. Görseller binanın ön cephesini ve bugünkü görünüşünü gösterir.