Takiyüddin er-Râsıd, XVI. Yüzyıl Osmanlı biliminin en önemli adlarından biri ve 1577'de İstanbul'da Tophane sırtlarında kurulan gözlemevinin kurucusudur. Bu gözlemevi Osmanlı Devleti tarihinin tek rasathanesi oldu ve 22 Ocak 1580 tarihli bir hatt-ı hümayunla içindeki aletlerle birlikte yıkıldı. Batı literatürü de onu modern öncesi dünyanın en büyük astronomi gözlemevlerinden biri olarak tanıtır. Takiyüddin ve çalışma arkadaşlarını gözlemevinde aletlerle gösteren Osmanlı minyatürüGörsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Ala ad-Din Mansur-Shirazi. Dosya sayfası
Hayatı ve yetişmesi
Takiyüddin14 Haziran 1526'da Dımaşk'ta (Şam) Türk kökenli bir ailede doğdu. İlk eğitimini babası Kadı Zeynüddin Ma'rûf Efendi'den aldı. Ailesinin 1550 dolayında İstanbul'a gitmesiyle öğrenimini orada Çivizâde Mehmed Efendi, Ebüssuûd Efendi ve başka hocaların yanında tamamladı. Ardından Kahire'ye giderek Şeyhûniyye ve Sargatmışiyye medreselerinde müderrislik yaptı; bir dönem İstanbul'da Edirnekapı Medresesi'nde ders verdi, sonra yeniden Kahire'ye döndü.
Dikkat: yanlış bilinen
Doğum yeri ve yılı: Topdemir, Nev'îzâde Atâî'nin Takiyüddin'in 1521'de Kahire'de doğduğunu yanlış olarak yazdığını ve bu bilginin bazı araştırmacılarca tekrarlandığını belirtir; doğru tarih 1526, yer ise Dımaşk'tır. Araştırmamız da doğum yılını 1526, ölüm yılını 1585 olarak tespit ediyor. Türk literatürü ise onun rasathanenin yıkılışından sonra köşesine çekilip İstanbul'da öldüğünü yazar ve bu bölümde bir ölüm yılı vermez.
Mısır kadılığına atanan Kazasker Molla Abdülkerim Çelebi ile babası Kutbüddin Efendi'nin teşvikiyle astronomi ve matematiğe yoğunlaştı; optik üzerine kitabını Abdülkerim Çelebi'ye ithaf etti. 1570'te yeniden İstanbul'a geldi ve bir yıl sonra II. Selim tarafından müneccimbaşılığa getirildi. İlk gözlemlerini Galata Kulesi'nde yaptı.
Rasathanenin kuruluşu
Takiyüddin, eski zîclerin (astronomi tablolarının) artık ihtiyacı karşılamadığını, yeni gözlemlere gerek olduğunu ve bunun için bir gözlemevinin zorunlu olduğunu bildirdi. III. Murad de Sadrazam Sokullu Mehmed Paşa ile Hoca Sâdeddin Efendi'yi ona yardımcı olmakla görevlendirdi. Takiyüddin, 1577'den itibaren III. Murad'ın izniyle Tophane sırtlarında kurduğu rasathanede çalışmalarını sürdürdü ve burada bir kütüphane de oluşturdu.
Gözlemevi, İstanbul'un Avrupa yakasına bakan bir tepedeki iki büyük yapıdan oluşuyordu. Ana binada kütüphane ve çalışanların konutları, daha küçük binada ise Takiyüddin'in yaptığı aletler bulunuyordu. Bu aletler arasında dev bir armiller küre ve gezegenlerin konum ve hızını ölçmeye yarayan hassas bir mekanik astronomik saat vardı. Topkapı Sarayı Müzesi'nde Takiyüddin'e atfedilen bir gözlem aletiGörsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: From Al-âlât al rasadiya li-zij al-shahinshahiyya, by en: Taqi al-Din Muhammad ibn Ma'ruf, Library of the en:Topkapi Pal. Dosya sayfası
Ek bilgi
Brahe ile karşılaştırma: Bir kısmını Takiyüddin'in icat ettiği, dönemin en gelişmiş gözlem aletleriyle donatılan İstanbul Rasathanesi, kısa ömrüne rağmen Tycho Brahe'nin kurduğu Uranienborg gözlemeviyle boy ölçüşecek nitelikteydi. Araştırmamız da inşaatın 1577'de, Brahe'nin gözlemevinin yapıldığı dönemle hemen hemen aynı zamanda tamamlandığını gösteriyor. Takiyüddin'in gözlem saatlerinin en önemli özelliği dakikanın yanında saniyeyi de göstermesiydi; Batı'da saniyeyi gösteren saatlerin Brahe'nin gözlemevinde kullanılması İstanbul'daki rasathaneden sonraya rastlar.
1577 kuyruklu yıldızı
Gözlemevinin tamamlanmasından aylar sonra gökyüzünde çok uzun kuyruklu bir kuyruklu yıldız görüldü ve III. Murad, müneccimbaşından bu konuda bir yorum istedi. Takiyüddin kuyruklu yıldızı inceleyerek bunun bir esenlik ve parlaklık işareti olduğunu ve İran'a karşı bir zafere işaret ettiğini öne sürdü. Ancak aynı kaynağa göre bunu imparatorluğun bazı bölgelerinde salgın hastalık ve bazı önemli kişilerin ölümü izledi.
Yıkılış
Takiyüddin'in siyasi bağlantıları ve yakın dostluklar kurduğu devlet adamları arasındaki çekişmeler, onu ve rasathaneyi hedef alan bir yıpratma kampanyasına yol açtı. Şeyhülislam Kadızâde Ahmed Şemseddin Efendi'nin, rasathanelerin bulundukları ülkeleri felakete sürükleyeceği yolundaki fetvası üzerine gözlemevi 22 Ocak 1580 (4 Zilhicce 987) tarihli hatt-ı hümayunla içindeki aletlerle birlikte yıktırıldı. Bu olaydan derin üzüntü duyan Takiyüddin köşesine çekildi.
Dikkat: yanlış bilinen
Yıkılışın nedenleri kaynaklarda farklı vurgulanır. Türk literatürü, siyasi çekişmeleri ve bunlara dinî bir zemin hazırlayan şeyhülislam fetvasını öne çıkarır. Batı literatürü ise 1577 kuyruklu yıldızıyla ilgili olumlu yorumun ardından gelen salgın ve ölümleri anlatır; gözlemevinin 1580'de yıkıldığını yazar. İki anlatım birbirini dışlamaz; ama tek bir "din-bilim çatışması" açıklamasına indirgemek, Türk literatürünün vurguladığı saray içi siyasi rekabeti gözden kaçırır.
Bilimsel çalışmaları
Takiyüddin matematik, astronomi, fizik, optik, mekanik ve tıp alanlarında eserler yazdı; eserlerinin yaklaşık üçte biri astronomiye ayrılmıştır. Gözlemlerine dayanarak Ay'ın, Dünya'nın ve öteki gezegenlerin hareketlerindeki düzensizlikleri günümüz değerlerine yakın ölçülerle açıkladı. Trigonometride sinüs, kosinüs, tanjant ve kotanjantın tanımlarını verdi, ispatlarını yaptı ve 1°'den 90°'ye kadar birer derecelik aralıklarla sinüs ve tanjant tabloları hazırladı.
Aritmetikte altmışlık kesirler yerine ondalık kesirleri kullanmaya başladı ve böylece ondalık kesirlerin, Batı'da bunu ilk kullanan Simon Stevin'den (ö. 1620) önce Doğu'da bilindiğini gösterdi; ancak tam sayılarla ondalık kesirleri ayıran bir işaret kullanmadı. Optikte ışığın küresel yayılımını anlattı ve uzaktaki nesneleri gösterebilen bir mercekten söz etti. Ünlü eseri "Sidretü Müntehe'l-Efkâr", Uluğ Bey zîcinin eksiklerini tamamlamak ve yanlışlarını düzeltmek amacıyla yazıldı. 1577'de İstanbul'dan izlenen kuyruklu yıldızı ve şehir planını gösteren tasvirGörsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Önder, Mustafa. Dosya sayfası
Tarih notu
Kronoloji: 14 Haziran 1526: Dımaşk'ta doğum. 1550 dolayı: Ailesiyle İstanbul'a gelir. 1570: Yeniden İstanbul'a gelir. 1571: Müneccimbaşı olur. 1577: Tophane'de rasathane kurulur; kuyruklu yıldız gözlenir. 22 Ocak 1580: Rasathane yıktırılır. 1585: Ölüm.
İstanbul Rasathanesi neyi değiştirdi?
Takiyüddin'in rasathanesi, döneminin en gelişkin gözlem merkezlerinden biri olarak kuruldu ve birkaç yıl içinde yıkıldı. Yıkımın nedenleri kaynaklarda farklı biçimlerde anlatılır; saray içindeki rekabet ve dönemin düşünce iklimi birlikte etkili olmuştur. Bize göre bu olay, Osmanlı bilim tarihinin kesintili yapısını gösteren önemli bir örnektir; ama Takiyüddin'in eserleri ve gözlemleri yıkımla birlikte kaybolmamıştır.
#1
