Foks: Atatürk'ün son köpeği, yurt gezileri, Babaeski'deki şaka ve Anıtkabir'deki bedeni

Alp, Alber ve Foks

Foks, Mustafa Kemal Atatürk'ün köpeğidir. Türkçe Vikipedi, onun Alp ve Alber adlı köpeklerden sonraki son köpeği olduğunu yazar. Atatürk'ün özel hayatını anlatan Vikipedi maddesi de Atatürk'ün Sakarya adını verdiği atına ve köpeği Foks'a çok değer verdiğini belirtir. Bu yazı Türkçe Vikipedi'nin Foks ve Anıtkabir maddelerine dayanır; anlatılanların çoğu Atatürk'ün yakınlarının anılarından aktarılmıştır.

Atatürk Bulgaristan'daki ataşemiliterlik görevinden dönerken oradan Alp adını verdiği bir köpek getirmiş ve onu Çanakkale Savaşlarında da yanında bulundurmuştu. Kurtuluş Savaşı sırasında ise bir Yunan komutanının ortada kalan, sarı beyaz renkli Alber adlı av köpeğini sahiplenmişti. Alber öldüğünde çok üzülen Atatürk'ün yeni köpeği Foks oldu.

Foks nereden geldi?

Foks'un nasıl edinildiği konusunda üç farklı anlatı vardır. Kılıç Ali anılarında, bir Samsun seyahatinde arkadaşı Salih Bozok ile deniz fenerinin yanında sabah gezintisi yaparken Foks'u gördüklerini ve sahibinden rica ederek Atatürk'e hediye ettirdiklerini anlatır. 1927'den 1938'e kadar Atatürk'ün hizmetinde bulunan Cemal Granda ise Foks'un yavruyken Yalova'da seyyar fotoğrafçılık yapan Hasan Efendi'den 50 lira gibi önemli bir paraya satın alındığını, alınırken Atatürk'ün de orada olduğunu yazar. Başka bir kaynakta ise Foks'un büyük bir devletten Gazi'ye hediye edildiği ileri sürülür. Falih Rıfkı Atay da Çankaya kitabında Foks'un kendisine hediye edildiğini, daha önce de bir köpeği olduğunu ama ona yetişemediğini yazar.

Görünüşü ve huyları

Foks'un rengi kahverengi, cinsiyeti erkekti. Türkçe Vikipedi'deki tariflere göre çok sadık, duygulu, sert, iyi yetiştirilmiş bir koruyucu, yabancılara pabuç bırakmayan ve muhafız hizmeti gören bir köpekti; ancak çok yüz bulduğu için bir süre sonra terbiyesini büyük ölçüde kaybettiği, zaman zaman yaramazlık yaptığı da anlatılır. Atatürk'ün odasında yatar, her gittiği yere onunla gider, girilecek salona herkesten, hatta Atatürk'ten önce koşarak adeta onun geldiğini haber verirdi.

Yurt gezilerinde Foks

Çankaya Köşkü'nde yaşayan Foks, Ankara'daki tören ve balolarda Atatürk'ün yanında bulunur, İstanbul'a ve yurdun çeşitli yerlerine yapılan gezilere de katılırdı. 1930'da Atatürk'ün Yalova gezisinde arabada, Turhal gezisinde de istasyonda çekilmiş fotoğrafları vardır. Atatürk Ege Vapuru ile Trabzon'a giderken de Foks yanındaydı.

Bu gezilerden en çok anlatılan anılardan biri Babaeski'de geçer. Atatürk 20 Aralık 1930'da Babaeski'de istasyonu dolduran halkla vagonun merdivenlerinde durarak konuşurken Foks kalabalığın içinde kayboldu. Telaşlanan yanındakilere Atatürk, "Siz merak etmeyin, onu Kılıç Ali bulur. Erzurum'da da kaybolmuştu, sonra Kılıç Ali bulmuştu" diye şaka yaptı. Bu sözden Foks'un Erzurum gezisine de katıldığı ve orada da kaybolup bulunduğu anlaşılır.

Silifke'de Foks için özel yemekler pişirildiği, yataklar hazırlandığı anlatılır. Atatürk 26 Ocak 1933'te Gaziantep'i ilk kez ziyaret ettiğinde Foks da yanındaydı. Orada Foks akşam yemeğine dokunmayınca Atatürk, yanındakilere köpeğe mutlaka bir şey söylediklerini, onun için küstüğünü söyledi. Türkçe Vikipedi'ye göre 1933'ten sonra mevcut kaynaklarda Foks hakkında bilgi ve fotoğraf görünmez.

Isırık ve acı son

Atatürk'ün çevresindeki bazı kişiler, onu güldüren Foks'un giderek artan şımarıklıklarına kızmaya başladı. Bir gün Foks Atatürk'ün elini ısırdı; bunun üzerine çiftliğe götürülüp kontrol altına alındı. Bir süre sonra, bir kaynağa göre çiftlik baytarlarınca iğneyle, bir başka kaynağa göre gerekli testlerin yapılabilmesi için vurularak öldürüldü. Falih Rıfkı Atay, Çankaya adlı eserinde, "sahibini ısıran köpekten artık hayır kalmadığına" inandırılan Atatürk'ün öldürülmesine onay verdiğini yazar.

Türkçe Vikipedi'ye göre çiftlik müdürü, Atatürk'ün Foks'a olan sevgisini düşünerek derisini doldurtup çiftlikte bir müze camekânına koydurdu. Bundan habersiz olan Atatürk camekânın önüne geldiğinde Foks'u canlı gibi görünce çok şaşırdı, bir sandalye isteyip oturdu ve uzun süre baktı. Ardından sevdiği bir köpeği bu hâlde göremeyeceğini söyleyerek onun oradan çıkarılmasını ve çiftlikte uygun bir yere gömülmesini istedi. Atatürk'ün, Foks'un kendisini fenalık yapmak için ısırmadığını, öyle olsaydı bunu hissedeceğini söylediği de anlatılır.
Bugün Anıtkabir'i ziyaret edenler, Atatürk ve Kurtuluş Savaşı Müzesi'nde Foks'u görebilir. Türkçe Vikipedi'nin müze maddesi, müzenin ikinci ve üçüncü bölümlerinde Çanakkale Savaşı, Sakarya Meydan Muharebesi ve Büyük Taarruz panoramalarının, dördüncü bölümünde ise Atatürk devrimlerinin fotoğraf ve açıklamalarla tanıtıldığı tonozlu bir koridorun bulunduğunu yazar. Foks'un doldurulmuş bedeni de bu müzede, Atatürk'ün balmumu heykeliyle birlikte müze maddesinde ilgi çeken parçalar arasında sayılır. Kılıç Ali'nin, Cemal Granda'nın ve Falih Rıfkı Atay'ın anıları birbirini her noktada tutmasa da hepsi Foks'un Atatürk'ün gündelik hayatında özel bir yeri olduğunu anlatır.