Şerkat Muharebesi (23-30 Ekim 1918): Irak'taki son muharebe, İsmail Hakkı Bey'in teslimi ve Mondros'tan sonra Musul'a gi

Neden bu konu?

Mondros Mütarekesi 30 Ekim 1918'de imzalanırken Irak'ta Osmanlı 6. Ordusu'nun bir kısmı Dicle kıyısında, Şerkat'ta teslim oluyordu. Bu muharebe Irak Cephesi'nin son muharebesiydi ve ardından gelen Musul'un işgali, Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk yıllarındaki Musul Sorunu'nun başlangıç noktası oldu. Konu Türkçe Vikipedi'deki Şarkat (Şerkat) Muharebesi, Musul Sorunu, Irak Cephesi ve Yıldırım Ordular Grubu maddeleri ile İngilizce Wikipedia'daki Battle of Sharqat maddesine dayanır.

Lloyd George'un emri

İki maddeye göre Osmanlı'nın Filistin'de yenilmesi ve Bulgaristan'ın kısa süre önce teslim olmasının ardından bir ateşkes bekleyen İngiltere Başbakanı David Lloyd George, Irak Cephesi Başkomutanı Sir William Marshall'a Fırat ve Dicle boyunca iki koldan ilerleyerek bölgedeki Osmanlı varlığını tasfiye etmesini ve Musul yakınlarındaki petrol yataklarını ele geçirmesini emretti. İngilizce maddeye göre ulaşım araçlarının büyük kısmı İran üzerinden ilerleyen Dunsterforce'a verildiğinden Marshall, hükümeti ilerleyişi yalnız Dicle cephesiyle sınırlamaya ikna etti.

39 saatte 120 kilometre

İki maddeye göre Sir Alexander Cobbe komutasındaki 17. ve 18. Hint Tümenleri ile 7. ve 11. Hint Süvari Tugaylarından oluşan İngiliz-Hint kuvveti 23 Ekim 1918'de Bağdat'tan ayrıldı ve 39 saatte 120 kilometre yol alarak Küçük Zap Nehri'ne ulaştı. Orada 14. Tümen komutanı İsmail Hakkı Bey'in komutasındaki 6. Ordu'nun "Dicle Grubu" bekliyordu.

Şerkat'a çekiliş

İki maddeye göre İsmail Hakkı Bey, ordunun gerisinin tehdit altında olduğunu görünce 100 kilometre daha kuzeye, Şerkat'a çekildi. Cobbe 29 Ekim'de saldırdı: 11. Süvari Tugayı Osmanlı cephesini tespit etmek için gönderildi, 17. Tümen de destek için geliyordu. 17. Tümen gecikti ve süvariler gece boyunca Osmanlı toplarının ateşi altında kaldı. Sabah 13. Hussar Alayı topların bulunduğu tepeye hücum etti; atlarından inerek süngü takılı tüfeklerle tepeye çıktı ve topları ele geçirdi.

30 Ekim: Teslim

İki maddeye göre İsmail Hakkı Bey Mondros'taki barış görüşmelerinden haberdardı. Savaşmak ya da yarıp çıkmak yerine adamlarını korumaya karar verdi ve 30 Ekim'de teslim oldu. 18. Tümen 80 kilometre kuzeydeki Musul'a doğru ilerledi ve ateşkes ilan edildiğinde şehre 19 kilometre uzaktaydı. Türkçe Mondros Ateşkes Antlaşması maddesine göre aynı gün, 30 Ekim 1918 akşamı, Bahriye Nazırı Rauf Bey Limni adasının Mondros limanında demirli Agamemnon zırhlısında mütarekeyi imzaladı; dört gün süren görüşmelerin sonunda varılan ateşkes 31 Ekim öğleninden itibaren geçerli olacaktı.

Musul: 1 Kasım mı, 15 Kasım mı?

İki Şerkat maddesine göre Musul, Osmanlı başkomutanı Ali İhsan Paşa'nın ateşkes anındaki hatlara çekilme talebine uyulmayarak 1 Kasım 1918'de 7. ve 11. Hint süvari tugaylarınca işgal edildi. Türkçe Musul Sorunu maddesi ise süreci şöyle anlatır: 1 Kasım 1918'de Ali İhsan Paşa, General Marshall'a iki ordu arasında kalan bölgenin tarafsız olduğunu bildiren bir mektup gönderdi. Marshall 2 Kasım'da verdiği cevapta, Mondros Mütarekesi'nin 7. maddesine göre gerekli gördüğü takdirde Irak'taki stratejik noktaları işgal edebileceğini ve 16. maddeye göre 6. Ordu'nun teslim olması gerektiğini bildirdi.

Mustafa Kemal ve 31 Ekim

Şerkat'ta teslimin gerçekleştiği günlerde Mustafa Kemal Paşa Suriye cephesindeydi. Türkçe Yıldırım Ordular Grubu maddesine göre mütareke gereğince Osmanlı topraklarındaki Almanların ayrılması gerektiğinden, Sadrazam Ahmet İzzet Paşa 30 Ekim 1918'de Liman von Sanders'e telgraf çekerek Yıldırım Ordular Grubu komutanlığını Mustafa Kemal Paşa'ya devretmesini istedi. Mustafa Kemal Paşa komutayı 31 Ekim'de Adana'da devraldı.

Musul Sorunu'na uzanan çizgi

Türkçe Musul Sorunu maddesine göre Musul, 1916'daki Sykes-Picot Anlaşması'nda Fransızlara bırakılmıştı. Aynı maddeye göre Mustafa Kemal Paşa, 28 Aralık 1919'da Ankara'da Ziraat Mektebi'ndeki ilk toplantıdan itibaren verdiği demeçlerde Musul'un ayrılmaz bir Türk yurdu olduğunu söyledi. 28 Ocak 1920'de son Osmanlı Meclis-i Mebusanı'nın oy birliğiyle kabul ettiği Misak-ı Milli, Musul vilayetini Türk devletinin sınırları içinde saydı. Nisan 1920'deki San Remo Konferansı'nda ise İngilizler Irak'ta kendilerine bağlı bir manda yönetimi kuracaklarını ilan etti. Musul meselesi Lozan'da çözülemedi ve 5 Haziran 1926 Ankara Antlaşması'yla kapandı. Bu süreç bu forumdaki "Musul Sorunu" konusunda ayrıntılı olarak anlatılmaktadır.

Ali İhsan Sâbis

6. Ordu komutanı Ali İhsan Paşa, 1916'daki Sâbis zaferinden adını alan komutandı. Musul'daki direnişinden sonra İngilizler tarafından tutuklanarak Malta'ya sürgün edildi ve Milli Mücadele'de 1. Ordu komutanlığı yaptı. Hayatı bu forumda ayrı bir konuda anlatılmaktadır.