Magdabe (23 Aralık 1916) ve Telelrefah (9 Ocak 1917): Sina'nın son iki muharebesi

Ağustos 1916'daki Romani yenilgisinden sonra Sina'dan çekilen Osmanlı kuvvetleri, El Ariş'in güneyindeki Magdabe'de ve Mısır-Osmanlı sınırındaki Refah'ta iki tahkimli garnizon bırakmıştı. İngiliz Anzak atlıları bu iki mevzii 23 Aralık 1916 ve 9 Ocak 1917'de birer günlük muharebelerle aldı; böylece Sina yarımadası İngilizlerin eline geçti ve çatışma Filistin topraklarına taşındı. Türkçe Magdabe Muharebesi maddesine göre bu kayıptan sonra sınır savunmasının başına Kurmay Albay Refet (Bele) Bey getirildi. Bu yazı Vikipedi'nin Türkçe Magdabe Muharebesi ve Telelrefah Muharebesi maddelerini, İngilizce Battle of Magdhaba ve Battle of Rafa maddelerini kaynak alır.

Romani'den El Ariş'e

İngilizce Magdhaba maddesine göre Ağustos 1916'da Romani'de yenilen Osmanlı-Alman ordusu Bir el-Abd'a çekildi, sonraki üç ayda da doğuya, El Ariş'e geriledi. İngilizler Süveyş Kanalı'ndan başlayan demiryolu ve su borusu hattını inşa ederken devriyeler ve keşiflerle bu çalışmayı koruyor, Osmanlı kuvvetlerinin çölden geçmesini engellemek için sarnıçları ve kuyuları tahrip ediyorlardı. Madde, bu dönemde Mısır Seferî Kuvvetleri'nin iaşe mevcudunun 156.000 asker ve 13.000 Mısırlı işçi olduğunu yazar.

Kaynağa göre Aralık 1916'da altyapı ve ikmal hatları yeterince ilerleyince İngiliz ilerleyişi 20 Aralık akşamı yeniden başladı. Ertesi sabah El Ariş'e ulaşan atlılar şehri boş buldu.

Türkçe Magdabe maddesi bu çekilişin Osmanlı tarafını anlatır: El Ariş'te 27. Piyade Tümeni'ne bağlı zayıf 80. Alay vardı ve bu alayla şehri savunmak mümkün değildi. Kress von Kressenstein Paşa alaya El Ariş'i boşaltmasını, taşıyabildiği malzemeyi alıp taşıyamadığını tahrip ederek Magdabe'ye çekilmesini ve orayı ikinci bir emre kadar savunmasını emretti. Çekiliş 17-18 Aralık 1916 gecesi yapıldı.

23 Aralık 1916: Magdabe

İngilizce maddeye göre Magdabe, kıyıdan 29-40 kilometre içeride, Vadi el-Ariş üzerinde güçlü bir savunma mevziiydi. Anzak Atlı Tümeni ikinci bir gece yürüyüşünden sonra altı tabyadan oluşan bu mevziye saldırdı. Atlı piyade taktiği, yani cepheye atla olabildiğince yaklaşıp sonra attan inerek topçu ve makineli tüfek desteğiyle süngü hücumu yapmak, uçak keşfinin de yardımıyla sonuç verdi. İyi gizlenmiş tabyaların hepsi sonunda bulundu ve alındı; savunucular öğleden sonra geç saatlerde teslim oldu.

Türkçe maddeye göre İngilizler 22 Aralık'ta Magdabe'deki Türk mevzilerine hava akını yaptı ve hiçbir zarara yol açmayan birkaç yüz bomba attı. Ertesi sabah saat 9-10 arasında cepheden taarruz ettiler. İngiliz topçu ateşine dayanamayan alayın Arap erleri mevzilerini bırakıp kaçtı ve savunma hatları gevşedi. Yardım ve destek alamayan Yarbay Kadri Bey komutasındaki 80. Alay, yedi saat süren savunmadan sonra karargâhıyla birlikte esir düştü. Yalnız alayın değerli ağırlıklarını geriye götüren Mühendis Süreyya Bey komutasındaki bir birlik kurtuldu.

İngilizce madde teslimin son anlarını şöyle anlatır: hücum edenler 18 metreye kadar yaklaştığında Osmanlı garnizonunun savaşı kaybettiği artık belliydi ve askerler küçük gruplar hâlinde teslim olmaya başladı. Örgütlü direniş on dakika sonra sona erdi; karanlık çökerken dağınık ateş de kesildi.

Kayıplar

Türkçe maddeye göre Magdabe'de alay komutanı Kadri Bey, 2. Tabur komutanı Binbaşı İzzet Bey ve 3. Tabur komutanı Binbaşı Rüştü Bey ile birlikte toplam 1.282 asker esir düştü. İngilizler 97 Türk şehidini gömdü; 4 top, 1.200 tüfek, 40 at ve 51 deve ele geçirdi. İngilizce madde 200'den fazla Osmanlı askerinin kaçamadığını ve hayatta kalan garnizonun 1.242 ile 1.282 kişi arasında olduğunu yazar. Bilinen İngiliz İmparatorluğu kaybı 146'dır: 22 ölü, 124 yaralı; madde bu sayının 163'e kadar çıkmış olabileceğini ekler.

Refet Bey ve Sınır Savunma Komutanlığı

Türkçe maddeye göre Magdabe'nin kaybı Birüssebi-Kudüs şosesini açıkta bıraktı. Bu nedenle bölgeye yedi piyade taburu, dört makineli tüfek bölüğü, iki dağ bataryası, bir Avusturya-Macaristan dağ obüs taburu ve bir istihkâm bölüğünden oluşan bir kuvvet gönderilmesi düşünüldü. Han Yunus Grubu ile Hafirülavce Grubu'ndan bir Sınır Savunma Komutanlığı kuruldu ve başına 3. Tümen Komutanı Kurmay Albay Refet (Bele) Bey getirildi. Madde, bu düzenlemeyle 1906'daki Akabe Krizi sonunda belirlenen Osmanlı-Mısır sınırının doğusuna çekilindiğini ve artık Filistin savunmasıyla uğraşılmaya başlandığını yazar.

Vikipedi'nin Refet Bele maddesine göre Refet Bey, 1919'da Mustafa Kemal Paşa'nın isteğiyle onunla birlikte Bandırma Vapuru'na binip Samsun'a giden subaylardandı. Konya Ayaklanması maddesi de 1920'deki Delibaş ayaklanmasında Refet Bey komutasındaki süvari birliğinin bölgeye geldiğini yazar.

Refah'a giden yol

İngilizce Rafa maddesine göre El Ariş, Süveyş Kanalı'ndaki en yakın İngiliz üssü Kantara'ya karayoluyla 140 kilometre uzaklıktaydı. Donanmanın 22 Aralık'ta gelmesi ve ilk malzemenin 24 Aralık'ta karaya çıkmasıyla iki hafta içinde gemilerle 1.500 ton malzeme taşındı. 4 Ocak 1917'de ilk inşaat treni El Ariş'e ulaştı. Mısır Seferî Kuvvetleri komutanı General Archibald Murray, Sina'nın kuzeyindeki ilerleyişi tamamlamak istiyordu.

Kaynağa göre Refah'ı Osmanlı 3. Tümeni'ne bağlı 31. Piyade Alayı ve bir dağ bataryası savunuyordu. İngiliz hava keşfi bu kuvveti 2.000-3.000 kişi olarak tahmin etmişti. Savunucular 255 rakımlı tepede, İngilizlerin El Magruntein dediği yerde dört ana mevzide iyi tahkim edilmişti. Merkez tabya çevredeki çayırlığa 61 metre yükseklikten hâkimdi ve İngilizlerin A, B ve C diye adlandırdığı üç tabya sistemiyle destekleniyordu.

9 Ocak 1917: Telelrefah

Türkçe Telelrefah maddesi muharebeyi kısaca şöyle özetler: Osmanlı garnizonu güçlü bir mevzide olmasına rağmen Anzak saldırısına direnemedi ve büyük ölçüde imha oldu; Romani'de başlayan gerileme bu muharebede de sürdü. İngilizce maddeye göre Çöl Kolu'nun bir günlük saldırısında Avustralya hafif süvarileri, Yeni Zelanda atlı tüfekçileri, Yeomanry atlıları, develi birlikler ve zırhlı otomobiller mevzii kuşattı. Yeni Zelanda Atlı Tüfek Tugayı köyü alıp altı Alman ve iki Osmanlı subayını, 16 eri ve 21 Bedeviyi esir etti; Han Yunus ve Şellal yönünden gelebilecek Osmanlı takviyelerini gözlemek için birer müfreze ayrıldı.

Madde, saat 16.30 dolaylarında Yeni Zelanda tugayının merkez tabyaya kuzeybatı, kuzey ve kuzeydoğudan son hücuma geçtiğini yazar. Topçu desteği olmadan makineli tüfeklerle ilerleyen tugay, Osmanlı ana mevziine 370 metre kadar yaklaştı ve koşarak yapılan son bir süngü hücumuyla merkez tabyayı aldı. Geri kalan savunmalar kısa süre sonra düştü.

Sonuç: Sina'dan Filistin'e

İngilizce Rafa maddesine göre bu muharebe, Sina yarımadasının İngilizlerce yeniden alınmasını tamamlayan üçüncü ve son muharebeydi ve Osmanlı'nın Filistin topraklarında çatışmanın başlangıcı oldu. Madde, Çöl Kolu'nun Refah'ta Magdabe'dekinin üç katı kayıp verdiğini belirtir. Magdhaba maddesi de El Ariş'in, demiryolu ve su borusunun gelişinden sonra Mısır Seferî Kuvvetleri'nin büyük bir üssüne dönüştüğünü yazar.

Bundan sonraki çatışmalar Gazze önlerinde geçti: forumdaki Birinci, İkinci ve Üçüncü Gazze muharebeleri konuları Mart-Kasım 1917 arasını anlatır.

Değerlendirme

Magdabe ve Telelrefah, Sina'da kalan son iki Osmanlı garnizonunun birer gün içinde düşmesiyle sonuçlandı. Türkçe kaynak Magdabe'de 80. Alay'ın yardım almadan yedi saat dayandığını, İngilizce kaynaklar ise Anzak atlılarının attan inip süngüyle saldırma taktiğinin başarısını öne çıkarır. Bu iki muharebeden sonra sınır savunması Refet Bey'e verildi ve cephe Filistin'e kaydı.