Sarıç Burnu Muharebesi (18 Kasım 1914): Yavuz ile Rus Karadeniz Filosu'nun kısa çatışması

Birinci Dünya Savaşı'nda zırhlıların ilk karşılaşması

Osmanlı Devleti'nin Birinci Dünya Savaşı'na girmesinden yalnız üç hafta sonra, 18 Kasım 1914 öğle saatlerinde Kırım kıyılarının açığında kısa ama dikkat çekici bir deniz çatışması yaşandı. Bir yanda Alman Amiral Wilhelm Souchon komutasındaki muharebe kruvazörü yavuz-muharebe-kruvazoruYavuz Sultan Selim ile hafif kruvazör Midilli, öbür yanda Koramiral Andrei Eberhardt komutasındaki Rus Karadeniz Filosu vardı. Türkçe Vikipedi'nin Sarıç Burnu Muharebesi maddesi bu çatışmayı Birinci Dünya Savaşı'nda zırhlılar arasında gerçekleşen ilk çatışma olarak tanıtır. Muharebe Balıklava Muharebesi adıyla da anılır. Bu konu, Türkçe maddeye ve İngilizce Wikipedia'nın Battle of Cape Sarych maddesine dayanır.

Arka plan: Goeben ve Breslau'dan Yavuz ve Midilli'ye

Türkçe maddeye göre Alman Akdeniz Tümeni'ni oluşturan muharebe kruvazörü SMS Goeben ile hafif kruvazör SMS Breslau, savaş başladığında Akdeniz'de sıkışmış, İngiliz ve Fransız gemilerinden kaçarak İstanbul'a gelmişti. Osmanlı Devleti o sırada tarafsızdı ve uluslararası anlaşmalar gereği Alman savaş gemilerinin Boğazlardan geçişini önlemekle yükümlüydü. Bu durumu aşmak için gemilerin Osmanlı donanmasına katılması kararlaştırıldı. Parası peşin ödendiği hâlde İngiliz hükûmetinin el koyduğu Reşadiye ve Sultan Osman-ı Evvel yerine bu iki geminin satın alındığı açıklandı, adları Yavuz ve Midilli olarak değiştirildi. Madde, resmî devir töreninin 16 Ağustos 1914'te yapıldığını, Alman bayraklarının indirilip Osmanlı bayrağının çekildiğini yazar. Ancak Souchon geminin komutanı, Alman mürettebat da yerinde kalmıştı.

Souchon 9 Eylül 1914'te Donanma Birinci Komutanlığı'na atandı. 27 Ekim 1914'te Goeben, Breslau ve dokuz Osmanlı savaş gemisinden oluşan filo Karadeniz'e açıldı ve 29 Ekim sabahı Odessa, Sivastopol, Novorossiysk ve Kefe'yi bombaladı. karadenizKaradeniz Baskını adıyla bilinen bu harekâtın ardından 2 Kasım'da Rusya, 5 Kasım'da İngiltere Osmanlı Devleti'ne savaş ilan etti. Türkçe madde, kasım ayının ilk haftalarındaki karşılıklı saldırıları da sıralar: 6 Kasım'da Rus gemileri Zonguldak'ı bombaladı ve dört Türk gemisini batırdı, 7 Kasım'da Midilli Poti'yi bombaladı, 14 Kasım'da bir Rus denizaltısı Trabzon'u top atışına tuttu.

Trabzon bombardımanı ve takip

Rus Karadeniz Filosu 15 Kasım öğle vakti denize açıldı ve 17 Kasım sabahı, Osmanlıların kafkasyaKafkas Cephesi'ni beslemek için kullandığı ana liman olan Trabzon'u bombaladı. Türkçe madde, şehirdeki bir İngiliz gözlemciye göre limandaki vinçlerin, askerî mavnaların ve savaş malzemelerinin önemli hasar gördüğünü aktarır. Souchon, dönüş yolundaki Rus filosunu yakalamak amacıyla Yavuz ve Midilli ile yüksek hızla Sivastopol yönüne çıktı. İngilizce maddeye göre Eberhardt, Osmanlı gemilerinin limandan ayrıldığını öğrenmişti ve bir saldırıya karşı tetikteydi.

Rus kuvveti, bayrak gemisi Yevstafi ile İoann Zlatoust, Panteleimon, Tri Sviatitelia ve Rostislav zırhlılarından, Kagul, Pamiat Merkuriia ve Almaz kruvazörlerinden, muhripler ve torpido botlarından oluşuyordu. Türkçe madde yedi muhrip ve altı torpido botu sayar. Rus gemilerinin çoğu eski tip ön-dretnot zırhlılardı; tek başına Yavuz, hız ve top menzili bakımından her birinden üstündü. Buna karşılık Ruslar sayıca üstündü ve Rus-Japon Savaşı'nın deneyimiyle birçok geminin ateşini bir ana gemiden yönetip tek hedefe toplayan bir ateş idare yöntemi geliştirmişlerdi.

Sisin içinde on dört dakika

18 Kasım sabahı Kırım kıyısında yoğun sis vardı. Osmanlı gemileri Rus filosuyla Sarıç Burnu'nun yaklaşık 17 deniz mili açığında karşılaştı. Türkçe maddeye göre saat 11.40'ta Almaz batıda duman gördüğünü bildirdi, 12.05'te Midilli de Almaz'ı gördü. Souchon, Yavuz'u tam yola çıkardı ve Midilli'ye menzil dışında kalmasını emretti. Rus zırhlıları 12.19'da güneybatıya döndü; Souchon da birkaç dakika sonra güneye dönerek Rus hattının yaklaşık 9.000 metre batısında bir rotaya girdi.

Çatışmanın başında İoann Zlatoust'taki merkezî ateş idare sistemi menzili doğru ölçemedi. Bunun üzerine Eberhardt, Yevstafi'ye bağımsız olarak ateş açma emri verdi. Türkçe maddeye göre Yevstafi'nin yaklaşık 7.000 metreden attığı ilk 12 inçlik salvodan bir mermi Yavuz'un 150 mm'lik toplarından birinin kazamatına isabet etti; atışa hazır mühimmat alev aldı, 13 denizci öldü, üç denizci yaralandı. Yavuz'un ikincil bataryası bir süre devre dışı kaldı.

Yavuz da karşılık verdi. İlk salvosu hedefi aştı, ancak bir mermi Yevstafi'nin orta bacasını delip telsiz antenini parçaladı. Bu yüzden Yevstafi ile filonun öbür gemileri arasındaki ateş idare bağlantısı bozuldu; İoann Zlatoust'un hatalı menzil bilgisiyle ateş eden öteki Rus zırhlıları hiçbir isabet sağlayamadı. Yavuz'un üçüncü salvosu Yevstafi'nin 6 inçlik toplarına isabet ederek geminin ortasında yangın çıkardı; bir mermi kazamat zırhını delip subay yemekhanesinde patladı. Ardından Souchon temas kesmeye karar verdi ve Yavuz sisin içinde gözden kayboldu. Eberhardt'ın torpido saldırısı için gönderdiği üç hızlı muhrip Yavuz'u bulamadan döndü. Geride Tri Sviatitelia ve Rostislav Midilli'ye ateş açtı, fakat hafif kruvazör de sise girerek izini kaybettirdi.

Kayıplar ve sonuç

Türkçe maddeye göre Yavuz çatışmada toplam 19 adet 28 cm'lik mermi ateşledi; bunlardan üçü doğrudan isabet etti, biri çok yakına düştü. Yevstafi'de 34 kişi öldü, 24 kişi yaralandı ve geminin tamiri bir ay sürdü. Yavuz'da 13 ölü ve 3 yaralı vardı; gemi üç hafta sonra yeniden denize açıldı. Öteki gemilerde kayıp olmadı. Madde, İoann Zlatoust'un altı, Tri Sviatitelia'nın 12 adet 12 inçlik mermi attığını ama hiçbirinin hedefi bulmadığını, Panteleimon'un görüş şartları yüzünden hiç ateş etmediğini belirtir.

Souchon, gemileri daha üstün olduğu ve daha çok hasar verdiği hâlde çatışmayı neden bıraktığını hiçbir zaman açıklamadı. Türkçe madde, buna karşın Eberhardt'ın çatışmadan sonra eleştirildiğini, Rus donanma komuta kademesinin sonuçsuz biten muharebeyi amiralin fazla temkinli davranmasına bağladığını yazar. İngilizce maddeye göre Yavuz 19 Kasım sabahı Sinop açığına ulaştı ve bir süre Rus gemilerini aradı. Türkçe maddeye göre 20 Kasım'da Hamidiye kruvazörü, Trabzon bombardımanına karşılık Tuapse'yi bombaladı; yağ sarnıçları ve telsiz istasyonu tahrip edildi.

Kaynaklar hakkında

Kaynaklar hakkında: Türkçe madde, Stephen McLaughlin'in Warship 2001-2002 yıllığındaki "Predreadnoughts vs a Dreadnought: The Action off Cape Sarych, 18 November 1914" incelemesine, Langensiepen-Güleryüz'ün The Ottoman Steam Navy 1828-1923 kitabına ve Genelkurmay Harp Tarihi Başkanlığı'nın Birinci Dünya Harbinde Türk Harbi, Deniz Harekâtı cildine dayanır. İngilizce madde de büyük ölçüde aynı deniz tarihi literatürünü kullanır.

Neden önemli?

Sarıç Burnu, Karadeniz'deki dengeyi gösteren ilk büyük sınavdı. Tek bir modern gemi, beş eski zırhlıyı ancak kısa bir süre karşısına alabildi; Ruslar ise sayı üstünlüklerini ateş idaresindeki aksaklık yüzünden kullanamadı. Çatışma, sonraki aylarda Karadeniz'de sürecek kovalamacanın ilk halkası oldu. Bu dönemde kafkasyaKafkas Cephesi'ne giden ikmalin önemli kısmı deniz yoluyla taşındığından, Trabzon gibi limanların korunması Osmanlı ordusu için hayati bir mesele hâline geldi.

Kronoloji

• 16 Ağustos 1914: Yavuz ve Midilli'nin devir töreni
• 29 Ekim 1914: Karadeniz Baskını
• 17 Kasım 1914: Rus filosunun Trabzon'u bombalaması
• 18 Kasım 1914: Sarıç Burnu Muharebesi
• 20 Kasım 1914: Hamidiye'nin Tuapse bombardımanı