1499–1503 Osmanlı-Venedik Savaşı: Zonchio, Modon ve denizde yeni denge

Fatih'ten sonraki ilk büyük hesaplaşma

1499–1503 Osmanlı-Venedik Savaşı, II. Mehmed döneminde 1479'da biten uzun savaştan sonra iki devlet arasındaki ilk büyük çatışmadır. Araştırmamız, savaşın Ege, İyon ve Adriyatik denizlerindeki tartışmalı topraklar için yapıldığını ve Kemal Reis komutasındaki Osmanlı donanmasının zaferiyle, Venedik'in Osmanlı kazanımlarını tanımak zorunda kalmasıyla sona erdiğini gösteriyor. Araştırmamız, savaşın Osmanlıların deniz gücünün belirgin biçimde arttığını gösterdiğini öne çıkarıyor. Savaş Osmanlı tarafında II. Bayezid, Venedik tarafında Doç Agostino Barbarigo döneminde yaşandı.

Neden yeniden savaş?

İki devletin ilişkileri yaklaşık 1490'dan itibaren bozulmaya başladı. Venedik, 1479 antlaşmasıyla kaybettiği bazı yerleri geri almak istiyordu; Osmanlı tarafı ise Venedik'in Osmanlı aleyhine yürüttüğü diplomasiden rahatsızdı. II. Bayezid'in kardeşi Cem Sultan'ın Avrupa'da bir koz olarak tutulduğu yıllarda Venedik de bu oyunun taraflarından biriydi. Cem 1495'te Napoli'de öldükten sonra padişahın batıda elini bağlayan bu sorun ortadan kalktı. II. Bayezid 31 Mayıs 1499'da İstanbul'dan sefere çıktı. Donanmayı Venedik'in elindeki Kıbrıs'a yönelecekmiş gibi göstererek Venedik kuvvetlerini dağıtmaya çalıştı; Rumeli Beylerbeyi Koca Mustafa Paşa'yı İnebahtı üzerine gönderdi.

Zonchio (Sapienza) Deniz Muharebesi, Ağustos 1499

Kemal Reis Ocak 1499'da 10 kadırga ve 4 başka gemiyle İstanbul'dan çıktı, Temmuz'da büyük Osmanlı donanmasının komutasını aldı. Donanma 67 kadırga, 20 kalyota ve yaklaşık 200 küçük gemiden oluşuyordu. Karşısındaki Venedik donanması ise 47 kadırga, 17 kalyota ve yaklaşık 100 küçük gemiden oluşuyor ve Antonio Grimani'nin komutasındaydı. Mora'nın güneybatısındaki Zonchio Burnu açıklarında 12, 20, 22 ve 25 Ağustos 1499 olmak üzere dört ayrı günde çarpışmalar yaşandı. Araştırmamız bu muharebeyi gemilerde topların kullanıldığı tarihteki ilk deniz savaşı olarak ele alıyor. Kemal Reis, Venedik'in etkili Loredan ailesinden Andrea Loredan'ın kadırgasını batırdı. Grimani 29 Eylül'de tutuklandı, sonra serbest bırakıldı ve ilginç biçimde 1521'de Venedik doçu oldu. II. Bayezid, ele geçirilen Venedik kadırgalarından onunu Kemal Reis'e hediye etti.

Türk literatürü muharebenin kahramanlarından biri olarak Burak (Barak) Reis'i anlatır: kendi gemisini düşman gemilerinin arasına sürüp barut deposunu ateşleyerek birkaç Venedik gemisini de yaktığı, kendisinin de bu patlamada öldüğü aktarılır. Muharebeden sonra Venedik üslerini koruyacak güçlü bir donanma kalmadı ve İnebahtı kalesi 30 Ağustos 1499'da teslim oldu.

1500: Modon, Koron ve Navarin

Venedikliler Aralık 1499'da İnebahtı'yı geri almaya çalıştı; Kemal Reis Kefalonya'dan gelip kaleyi yeniden güvenceye aldı ve Nisan–Mayıs 1500'de gemilerini bölgeden getirilen 15.000 kadar zanaatkârla onarttı. Ardından Korfu'daki Venedik limanlarını bombaladı ve Ağustos'ta Modon Muharebesi'nde Venedik donanmasını bir kez daha yendi. II. Bayezid'in kara ordusu da Mora'daki Venedik kalelerini kuşattı. Modon ve Koron ile Navarin, 1500 yılında Osmanlı eline geçti. Araştırmamız, Venediklilerin "Cumhuriyet'in iki gözü" diye andığı Modon ve Koron'un kaybını Venedik'in Yunanistan'daki varlığı için ağır bir darbe olarak değerlendiriyor.

Avrupa'dan yardım: Kefalonya ve Midilli

Doç Barbarigo, Papa'dan ve İspanya'nın Katolik hükümdarlarından yardım istedi. 24 Aralık 1500'de Gonzalo de Córdoba komutasındaki İspanyol-Venedik ordusu Kefalonya'yı aldı ve Osmanlı ilerleyişini geçici olarak durdurdu. Papa'nın teşvikiyle Venedik'in yanında savaşa giren Fransa'nın, yaklaşık 10.000 piyade taşıyan donanması Eylül 1501'de Midilli'yi kuşattı. Manisa sancakbeyi Şehzade Korkut, Ayvalık'tan adaya 800 kişilik yardımcı kuvvet geçirdi. Osmanlı donanmasının Çanakkale'den çıktığını öğrenen Fransızlar, altı haftalık kuşatmayı kaldırdı ve dönüşte Çuha Adası açıklarında fırtınaya yakalandı.

Dalmaçya ve Macaristan cephesi

Kara tarafında İsa Paşa ve Feriz Bey komutasındaki Osmanlı akınları 1499'dan itibaren Venedik'e bağlı Dalmaçya'yı vurdu. Akınlar o kadar yoğunlaştı ki Venedik, 13 Mayıs 1501'de Macar Kralı II. Ulászló ve Papa VI. Alexander ile bir antlaşma imzalayarak Macaristan'ın Hırvatistan'daki güney topraklarını savunması karşılığında yılda 140.000 duka ödemeyi üstlendi. Venedik bu antlaşma kapsamında 124.000 duka ödedikten sonra 31 Ocak 1503'te yeni bir antlaşmayla yıllık ödemeyi 30.000 dukaya indirdi. Arnavutluk'taki son büyük Venedik üssü Dıraç da bu yıllarda Osmanlı eline geçti.

Barış ve sonuçlar

Venedik, 1502 başında Aya Mavri (Lefkas) adasını ele geçirdi; Kemal Reis 30 Ağustos 1502'de adayı geri aldı. Mora ve Arnavutluk'taki büyük üslerini kaybeden Venedik barışa yöneldi. Antlaşmayla Kefalonya Venedik'te kaldı, Venedik bunun dışındaki Osmanlı fetihlerini tanıdı. Araştırmamız, 1503'te Osmanlı süvari akınlarının Kuzey İtalya'daki Venedik topraklarına ulaştığını ve Venedik'in bu baskı altında Osmanlı kazanımlarını kabul ettiğini ekliyor. Aynı anlatım, savaş sırasında Dalmaçya'daki Venedik kentlerinin ekonomisinin, iç kesimlerin Osmanlı denetimine girmesiyle ağır zarar gördüğünü belirtir.

Savaşın uzun vadeli etkisi

Bu savaşla Osmanlı donanması, Venedik'le açık denizde boy ölçüşebilecek bir güce ulaştı. Mora'daki Modon, Koron, Navarin ve İnebahtı'nın alınması, Osmanlı'nın İyon Denizi kıyılarındaki denetimini güçlendirdi. Kemal Reis'in bu savaştaki başarıları, onun yeğeni olan ve daha sonra ünlü bir denizci ve haritacı olacak Pîrî Reis'in yetiştiği ortamı da oluşturdu. Venedik ise bundan sonraki onyıllarda Osmanlı ile doğrudan savaştan kaçınan, ticareti önceleyen bir siyaset izledi.

1499–1503 savaşı neyi değiştirdi?

1499–1503 savaşı, Osmanlı donanmasının ilk kez büyük bir Venedik filosuyla açık denizde baş edebildiği savaş olarak öne çıkıyor. Modon ve Koron'un alınması Mora kıyılarındaki Venedik üslerini kırdı ve Doğu Akdeniz'in ticaret yollarında dengeyi değiştirdi. Bize göre bu savaşın önemi, sonraki yüzyılda Preveze'ye ve Barbaros dönemine uzanan deniz yükselişinin ilk sağlam adımı olmasındadır. Venedik ise bu savaştan sonra güçle değil diplomasiyle ayakta kalmayı öğrenen bir devlete dönüştü.