Trabzon'un Fethi (15 Ağustos 1461): Komnenos hanedanının son kenti

Karadeniz kıyısındaki imparatorluk

Trabzon İmparatorluğu, 1204'te Dördüncü Haçlı Seferi'nin Konstantinopolis'i yağmalamasından kısa süre önce Komnenos hanedanından prensler tarafından kuruldu ve iki buçuk yüzyıl boyunca Karadeniz'in güneydoğu kıyısında varlığını sürdürdü. Türkçe Vikipedi'ye göre Osmanlılar, 15 Ağustos 1461'de imparatorluğun başkenti Trabzon'u başarıyla kuşatarak aldı. Kuşatma, eş güdümlü ama bağımsız hareket eden büyük bir Osmanlı ordusu ve donanmasının uzun bir seferinin doruk noktasıydı. Trabzonlu savunucular bir ittifaklar ağına güveniyordu; ancak bu ittifaklar İmparator David Megas Komnenos'un en çok ihtiyaç duyduğu anda işe yaramadı.

Fethin arka planı

Türkçe Vikipedi'ye göre 1450'lerde Osmanlı Devleti, 1204'ten önce Doğu Roma'ya ait olan toprakların çoğunu ele geçirmiş ya da hâkimiyeti altına almıştı. Enez 1456 kışında alındı; Mora'daki son Bizans kalesi Mistra 29 Mayıs 1460'ta düştü; Amasra aynı dönemde Cenevizlilerden alındı. Ege'deki bazı Latin adaları dışında Trabzon, eski Doğu Roma'nın II. Mehmed'in doğrudan yönetimine girmemiş son parçasıydı.

Kaynaklar, II. Mehmed'in Trabzon'a yürümesinin nedenlerini farklı biçimde açıklar. Türkçe Vikipedi'ye göre Kritovulos'a dayanan William Miller, David'in vergi ödemeye isteksizliğinin ve Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan ile Gürcü saraylarıyla kurduğu evlilik bağlarının padişahı kışkırttığını yazar. Halil İnalcık ise Osmanlı tarihçisi Kemalpaşazâde'ye dayanarak, padişahın Rum "tekfur"larını, yani yerel hükümdarlarını sırayla ortadan kaldırma amacı güttüğünü belirtir: önce Konstantinopolis'in, sonra Enez, Mora ve Amasra'nın, en son da Trabzon'un tekfuru.

Uzun Hasan ve ittifaklar

Türkçe Vikipedi'ye göre İmparator IV. İoannis, Bizanslı diplomat Georgios Frantzes'in Şubat 1451'de XI. Konstantinos'a gelin aramak için Trabzon'a gelmesinden beri II. Mehmed'in oluşturduğu tehlikenin farkındaydı. Frantzes, genç padişahın dostça görünüşünün bir örtü olduğunu, onun babasından daha büyük bir tehdit oluşturduğunu söylemişti. İoannis, Sinop ve Karaman beyleri ve Gürcistan'ın Hristiyan krallarıyla ittifak arayışına girdi. Ancak en güçlü müttefik, Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan'dı. Komnenos ailesinden bir prensesin torunu olan Uzun Hasan, İoannis'in kızı Theodora (Despina Hatun) ile evlendi ve karşılığında Trabzon'u korumaya söz verdi.

1456'da Hızır Paşa komutasındaki Osmanlı birlikleri Trabzon çevresine akın düzenledi. Laonikos Halkokondilis'e göre Hızır Paşa kentin pazar yerine kadar girdi ve yaklaşık iki bin kişiyi esir aldı. Kentte veba salgını olduğundan İoannis boyun eğdi ve esirlerin serbest bırakılması karşılığında yılda 2.000 altın vergi ödemeyi kabul etti. Antlaşma 1458'de kardeşi David tarafından onaylandı.

Kara ve deniz seferi

İngilizce Wikipedia'ya göre seferin daha zorlu bölümü kara harekâtıydı. Osmanlı ordusu önce Sinop'un yöneticisi İsmail Bey'i topraklarını teslim etmeye ikna etti; ardından bir aydan uzun süren, ıssız dağlık bölgelerden geçen bir yürüyüş, farklı rakiplerle yapılan küçük çatışmalar ve en sonunda Trabzon kuşatması geldi. Türkçe Vikipedi, ordunun hedefinin askerler tarafından bile bilinmediğini aktarır. Yürüyüşün 18. gününde sıradan bir asker Sadrazam Mahmud Paşa'ya suikast girişiminde bulundu. Kritovulos'a göre suikastçının nedeni anlaşılamadan asker tarafından öldürüldü; Konstantin Mihailović ise suikastçının Uzun Hasan'ın emriyle hareket ettiğini yazar. İki anlatım da yaraların hafif olduğunda birleşir.

Ordu, Sivas'ı geçip Akkoyunlu topraklarına girdiğinde Uzun Hasan'ın annesi Sara Hatun barış görüşmeleri için Osmanlı ordugâhına geldi. Görüşmeler sonucunda Akkoyunlular Trabzon'a yardım etmekten vazgeçti. Bu arada Osmanlı donanması Karadeniz kıyısı boyunca ilerleyerek kenti denizden kuşattı.

Teslim

İngilizce Wikipedia'ya göre birleşik Osmanlı kuvvetleri surlarla çevrili kenti karadan ve denizden kuşattı. Trabzon'un surları, 1223'te bir Selçuklu saldırısını ve XV. yüzyıl ortalarında Şeyh Cüneyd'in saldırısını püskürtmüştü. Ancak bu kez müttefiklerinden yardım alamayan David, kentini koşullu olarak teslim etmeyi kabul etti: küçük ülkesine karşılık Osmanlı topraklarının başka bir yerinde kendisine mülk verilecek, ailesi ve saray mensupları orada yaşayacaktı. Kent 15 Ağustos 1461'de teslim oldu.

Halkın geri kalanı için farklı bir düzen uygulandı. Kaynaklara göre padişah halkı üç gruba ayırdı: bir grup Trabzon'dan ayrılarak İstanbul'a yerleştirildi; bir grup padişahın ya da devlet adamlarının hizmetine verildi; son grup ise kentin surları dışındaki kırsal bölgede yaşamak üzere bırakıldı. Yaklaşık 800 erkek çocuk yeniçeri ocağına alındı.

Sonuçları

Trabzon, Osmanlı yönetiminde bir sancak merkezi oldu ve sonraki yüzyıllarda şehzadelerin yetiştirildiği önemli bir kent hâline geldi; Yavuz Sultan Selim şehzadeliğinin uzun yıllarını burada valilik yaparak geçirdi ve oğlu Süleyman (Kanuni) 1494'te Trabzon'da doğdu. Fethin ardından kentin büyük kilisesi Panagia Hrisokefalos camiye dönüştürülerek Ortahisar Fatih Camii adını aldı. TDV İslâm Ansiklopedisi'nin Trabzon maddesi, kentin Osmanlı döneminde Karadeniz ticaretinin ve İran'a uzanan kervan yolunun önemli bir limanı olmayı sürdürdüğünü anlatır.

Türkçe Vikipedi'ye göre Paleologos hanedanının son üyeleri bir yıl önce Mora'nın düşmesiyle İtalya'ya sığınmıştı; Trabzon, Bizans medeniyetinin bağımsız kalan son yeriydi. Trabzon'un alınmasıyla 1453'te başlayan süreç tamamlanmış ve Bizans'ın ardılı sayılabilecek devletlerin hepsi ortadan kalkmıştı.

Kaynaklar hakkında

Konu, TDV İslâm Ansiklopedisi'nin Trabzon maddesi, Türkçe Vikipedi'nin Trabzon'un Fethi maddesi ve İngilizce Wikipedia'nın Siege of Trebizond (1461) maddesine dayanır. Kritovulos, Halkokondilis, Mihailović ve Kemalpaşazâde gibi çağdaş yazarların farklı anlatımları metin içinde ve dikkat kutusunda belirtilmiştir.