Akkale'deki Eti Müzesi (1 Ekim 1921): Anadolu Medeniyetleri Müzesi'nin doğuşu

Savaşın ortasında bir müze

Ankara'daki Anadolu Medeniyetleri Müzesi, Altındağ ilçesinde, Ankara Kalesi'nin eteğinde bulunan bir tarih ve arkeoloji müzesidir. Anadolu'da yaşamış uygarlıklara ait eserler burada kronolojik sırayla sergilenir. Müzenin kökeni, Kurtuluş Savaşı sürerken ankaraAnkara Kalesi'nin bir burcunda açılan küçük bir müzeye dayanır.

Akkale'de ilk adım

Türkçe Vikipedi'nin Anadolu Medeniyetleri Müzesi maddesine göre Mustafa Kemal Atatürk'ün isteği üzerine Ankara'da bir Hitit müzesi kurulmasına yönelik ilk girişim 1921'de, dönemin Hars Müdürü Mübarek Galip Bey ve Maarif Vekili Hamdullah Suphi Tanrıöver tarafından başlatıldı. O zamana kadar Augustus Tapınağı ve Roma Hamamı gibi alanlarda bulunan kalıntılar toplanıp depolanmıştı. Mevcut eserlerin ilk kez kapsamlı ve düzenli biçimde korunması, 1 Ekim 1921'de Akkale'de açılan "Eti Müzesi" ya da diğer adıyla "Asar-ı Atika Müzesi" ile sağlandı. İngilizce Wikipedia da Ankara'daki ilk müzenin 1921'de Mübarek Galip Bey tarafından kalenin Akkale bölümünde kurulduğunu yazar.

Atatürk'ün önerileri doğrultusunda merkezde bir Eti Müzesi oluşturma düşüncesiyle başka bölgelerden Hitit eserleri Ankara'ya gönderilmeye başlandı. Maarif Vekâleti ve Hars Müdürlüğü, valiliklere ellerindeki eserleri Ankara'ya göndermelerini isteyen yazılar gönderdi. Böylece koleksiyon hızla büyüdü ve zamanla Hititler dışındaki uygarlıklara ait eserleri de kapsamaya başladı.

Depoya benzeyen bir müze

Akkale'deki müze çok küçük bir alanda kurulmuştu. Türkçe Vikipedi'ye göre bir dönem müze müdürlüğünü üstlenen Remzi Oğuz Arık, buranın bir müzeden çok düzene konmuş bir depo görünümünde olduğunu belirtmişti. Koleksiyon o yıllarda halka değil, yalnızca tarih alanında çalışan bilim insanlarına açıktı.

Bedesten ve han: yeni binalar

1936'da dönemin Hars Müdürü Hamit Zübeyir Koşay, kalenin güneydoğusunda metruk durumdaki Mahmut Paşa Bedesteni ile Kurşunlu Han'ın onarılarak müzenin yeni binası olmasını önerdi. Bedesteni Sadrazam Mahmud Paşa, Kurşunlu Han'ı ise Sadrazam Rum Mehmed Paşa yaptırmıştı. Öneri kabul edilince Maarif Vekili Saffet Arıkan yapıların bakanlığa geçmesini sağladı ve 1938'de başlayıp 1968'e kadar süren uzun bir restorasyon başladı.

1940'ta, yenileme sürerken bedestenin bir bölümü hızla onarıldı ve Akkale'deki eserler Alman Hititolog Hans Gustav Güterbock başkanlığındaki bir heyetçe buraya taşındı. 1943'te müzenin ilk bölümü tamamen ziyarete açıldı. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi'nde öğretim üyesi olan Güterbock, Alacahöyük, Kargamış, Sakçagözü, Malatya ve Cerablus'tan çıkan eserlerin de onarım ve sergileme hazırlığını üstlendi. 1948'de Kurşunlu Han'daki çalışmalar büyük ölçüde tamamlandı ve Akkale'nin depo olarak kullanılmasına karar verildi.

İki Osmanlı yapısı

İngilizce Wikipedia'ya göre müze, Ankara'nın tarihî Atpazarı semtinde, kalenin yakınındaki iki Osmanlı yapısında yer alır. Mahmut Paşa Bedesteni, Fatih Sultan Mehmed'in vezirlerinden Mahmud Paşa tarafından 1464-1471 arasında yaptırıldı; kitabesi yoktur. Dikdörtgen planlı yapıyı 10 kubbe örter ve karşılıklı dizilmiş 102 dükkânı vardır. Bazı kaynaklarda burada saf Ankara tiftiğinden kumaşların dağıtıldığı kaydedilir. Kurşunlu Han, Fatih'in veziri Mehmed Paşa'nın Üsküdar'daki hayır işlerini finanse etmek için vakıf olarak yapıldı; 1946 onarımında II. Murad dönemi sikkeleri bulundu ve bu buluntular hanın 15. yüzyılda var olduğunu gösterdi. Hanın zemin katında 28, birinci katında 30 oda vardır. İki yapı 1881 yangınından sonra terk edilmişti.

İngilizce Wikipedia, 1943'te bina onarımları sürerken orta bölümün ziyarete açıldığını belirtir. Bu bölümün onarım projelerini Mimar Macit Kural hazırladı; ihaleyle yapılan işleri Mimar Zühtü Bey yürüttü. Kubbeli bölümün çevresindeki onarım ve sergileme projelerini ise Mimar İhsan Kıygı hazırladı. Beş dükkân özgün biçimiyle bırakıldı, diğerlerinin arasındaki duvarlar kaldırılarak geniş bir sergi alanı elde edildi.

Kazılardan gelen koleksiyon

Türkçe Vikipedi'ye göre koleksiyonda 1926-1932'de Yozgat'taki Alişar Höyüğü'nde kazı yapan Von der Osten'ın buluntuları, 1931-1939'da Kurt Bittel'in yürüttüğü Boğazköy kazısının eserleri, Maarif Vekilliği'nin 1932-1934'te Ahlatlıbel, Karalar ve Göllü Dağ'da yaptığı kazıların kalıntıları ve Türk Tarih Kurumu'nun 1935-1942 arasında Alacahöyük, Pazarlı, Etiyokuşu, Karaoğlan ve başka höyüklerde yaptığı kazıların buluntuları yer alır. Yani Cumhuriyet'in ilk yıllarında başlayan kazılar, müzenin koleksiyonunu doğrudan besledi. İngilizce Wikipedia'ya göre Asur Ticaret Kolonileri dönemine ait 20.000'den fazla kil tablet bu döneme ışık tutar; Hitit bölümünün en önemli eseri ise Hattuşa'daki Kral Kapısı'ndan getirilen savaş tanrısı kabartmasıdır.

Bugünkü müze

Bugün Mahmut Paşa Bedesteni ve Kurşunlu Han'ın büyük bölümü sergi salonu olarak kullanılır; hanın bodrum katındaki ahır bölümü depo işlevi görür. Müzede ayrıca kütüphane, fotoğraf ve restorasyon atölyeleri, konferans salonu, laboratuvar ve araştırmacı odaları bulunur. 1921'de kalenin bir burcunda, savaş koşullarında açılan küçük Eti Müzesi, bu yolla Anadolu'nun tarih öncesinden başlayan uygarlıklarını sergileyen büyük bir kuruma dönüştü.

Kaynaklar hakkında

Kuruluş, taşınma ve koleksiyon bilgileri Türkçe Vikipedi'nin Anadolu Medeniyetleri Müzesi maddesinden, ilk müzenin 1921'de Akkale'de kurulması ve 1997 ödülü İngilizce Wikipedia'nın Museum of Anatolian Civilizations maddesinden alınmıştır.