Rumeli Hisarı (1452): Boğazkesen'in doksan günde yükselişi

Boğazın en dar yerinde

Rumeli Hisarı, İstanbul'un Sarıyer ilçesinde, Boğaziçi kıyısında bulunan ve bulunduğu semte adını veren hisardır. Türkçe Vikipedi'ye göre II. Mehmed tarafından İstanbul'un fethinden önce, Karadeniz'den gelebilecek yardımları ve saldırıları engellemek amacıyla Boğaz'ın en dar yerine (yaklaşık 698 metre), Anadolu yakasındaki Anadolu Hisarı'nın tam karşısına yaptırıldı. Hisarın diğer adları Yenicehisar, Boğazkesen Hisarı, Yenikale, Başkesen Hisarı ve Kara Kale'dir. Fatih vakfiyelerinde "Kulle-i Cedide", Neşri tarihinde "Yenice Hisar", Kemalpaşazade, Aşıkpaşazade ve Nişancı tarihlerinde ise "Boğazkesen Hisarı" olarak geçer.

Yapımı

Türkçe Vikipedi'ye göre hisarın yapımına 1452 Mart'ının sonlarında başlandı. Kereste İzmit ve Karadeniz Ereğli'den, taşlar Anadolu'dan getirildi. II. Mehmed Edirne'den gelerek daha önce Fonea adıyla bilinen tepenin yamacında kalenin kuruluşunu başlattı. Deniz kenarındaki üç büyük kulenin yapımını paşalarına verdi; paşalar bu kuleleri kendi imkânlarıyla yaptırdı. Burçların ve diğer kısımların yapımını padişah kendisi üstlendi. Bizanslı tarihçi Dukas, yapımda bin ustanın çalıştığını kaydeder. Mimar Ekrem Hakkı Ayverdi'ye göre yapımda yaklaşık 300 usta, 700–800 işçi ve 200 arabacı, kayıkçı ve taşıyıcı çalıştı. Hisar, Türkçe Vikipedi'ye göre yaklaşık doksan günde tamamlandı; İngilizce Wikipedia, yapımın Ağustos 1452'de bittiğini yazar.

Mimarisi

Türkçe Vikipedi'ye göre hisar on üç burç ve bunları birbirine bağlayan duvarlardan oluşur. En büyük üç kule, yapımına nezaret eden paşaların adlarını taşır: Saruca Paşa, Zağanos Paşa ve Halil Paşa kuleleri. Saruca Paşa ve Halil Paşa kuleleri zemin katlarıyla birlikte dokuz katlı, Zağanos Paşa Kulesi ise sekiz katlıdır. Saruca Paşa Kulesi'nin çapı 23,30 metre, duvar kalınlığı 7 metre ve yüksekliği 28 metredir. Zağanos Paşa Kulesi'nin çapı 26,70 metre, duvar kalınlığı 5,70 metre ve yüksekliği 21 metredir. Halil Paşa Kulesi'nin çapı 23,30 metre, duvar kalınlığı 6,5 metre ve yüksekliği 22 metredir. Hisar yaklaşık 125 x 250 metrelik bir alana yayılır; üç girişi vardır.

Kuşatmadaki rolü

Hisar tamamlandıktan sonra kulelere toplar yerleştirildi ve Boğaz'dan geçen gemilerin durup geçiş izni alması zorunlu tutuldu. İngilizce Wikipedia, Kasım 1452'de bu kurala uymayan bir Venedik gemisinin toplarla batırıldığını ve kaptanının idam edildiğini yazar. Bu olay, Boğaz'ın artık Osmanlı denetimine girdiğini açıkça gösterdi. 1453 kuşatması sırasında Karadeniz'deki Ceneviz kolonilerinden ve Kırım'dan Bizans'a gelebilecek yardımlar bu iki hisar arasındaki denetimle engellendi. Hisarın kale komutanlığına Firuz Ağa getirildi.

Fetihten sonra

Türkçe Vikipedi'ye göre Rumeli Hisarı, fetihten sonra bir süre garnizon olarak kaldı; zamanla Saruca Paşa Kulesi hapishane olarak kullanıldı. Hisar, 1509'daki büyük İstanbul depreminde zarar gördü ve hemen onarıldı. 1746'da çıkan yangında ahşap bölümleri harap oldu ve hisar III. Selim döneminde yeniden onarıldı. XVIII. yüzyıldan sonra askerî niteliğini tamamen yitirdi; 1876–77 kayıtlarında kale içinde ve çevresinde 46 hane bulunduğu belirtilir.

Bugün

Rumeli Hisarı günümüzde müze olarak kullanılmaktadır. Hisarda açık hava teşhiri yapılır; bahçede toplar, gülleler ve Haliç'i kapattığı söylenen zincirin bir parçası sergilenir. Türkçe Vikipedi, 2022'de İBB Miras tarafından restorasyon çalışmalarına başlandığını yazar. Hisar, Boğaziçi'nin en tanınmış tarihî yapılarından biri ve Fatih Sultan Mehmet Köprüsü'nün yanı başındaki konumuyla kentin simgelerinden biridir.

Tarihteki yeri

Rumeli Hisarı, İstanbul'un fethinin hazırlık aşamasının en somut yapısıdır. Hisar, yalnızca bir kale değil, Bizans'ın Karadeniz'le bağlantısını kesen bir stratejik hamleydi; Bizanslılar onun yapımını kuşatmanın habercisi olarak gördü. Kısa sürede yapılması, Osmanlı devletinin XV. yüzyıl ortasında örgütleme ve kaynak toplama gücünü gösterir.

Kaynaklar hakkında

Konu, TDV İslâm Ansiklopedisi'nin Rumelihisarı maddesi, Türkçe Vikipedi'nin Rumeli Hisarı maddesi ve İngilizce Wikipedia'nın Rumelihisarı maddesine dayanır. Yaygın anlatılar ve yapım süresindeki farklar dikkat kutusunda belirtilmiştir.