Bursa Yeşil Camii ve Külliyesi (1412-1424): erken Osmanlı süslemesinin doruğu

Yeşil adlı külliye

Yeşil Camii, Bursa'nın doğusunda, I. Mehmed (Çelebi Mehmed) adına yapılmış büyük bir külliyenin parçasıdır. İngilizce Wikipedia'ya göre külliye cami, Yeşil Türbe olarak bilinen türbe, medrese, imaret ve hamamdan oluşur. "Yeşil" adı, iç mekândaki yeşil ve mavi çini süslemelerden gelir. Cami, 2014'ten bu yana UNESCO Dünya Mirası Listesi'ndeki "Bursa ve Cumalıkızık: Osmanlı İmparatorluğu'nun Doğuşu" alanının bir parçasıdır. Yapı, estetik ve teknik ustalık düzeyi nedeniyle çoğu zaman erken Osmanlı mimari üslubunun doruk noktası olarak görülür.

Yapılışı

İngilizce Wikipedia'ya göre cami, kardeşleriyle yaptığı mücadelenin ardından devletin birliğini yeniden sağlayan ve 1413–1421 yılları arasında hüküm süren I. Mehmed tarafından yaptırıldı. Yapıma 1412'de başlandı. Giriş kapısının üzerindeki kitabeye göre cami, hicrî 822 yılının Zilhicce ayında, yani Aralık 1419 ya da Ocak 1420'de tamamlandı. Yapımı, I. Mehmed'in komutanlarından olan ve sanatın koruyucusu olarak tanınan vezir Hacı İvaz Paşa yönetti. I. Mehmed 1421'de ölünce, oğlu ve halefi II. Murad tarafından yaptırılan Yeşil Türbe'ye gömüldü; türbenin yapımı Mayıs 1421'de tamamlandı.

Tebriz ustaları

İngilizce Wikipedia'ya göre süsleme işleri I. Mehmed'in ölümünden sonra da sürdü. Girişin üzerindeki hünkâr mahfilindeki bir kitabe, süslemenin Ağustos 1424'te (Ramazan 827 sonu) Nakkaş Ali bin İlyas Ali tarafından tamamlandığını kaydeder. Ali bin İlyas Ali'nin, "Tebriz ustaları" adıyla anılan farklı kökenlerden bir zanaatkâr topluluğunu Bursa'ya getirdiği düşünülür; bu düşünce mihrabın çevresindeki çinilerde yer alan "Tebriz ustalarının işi" imzasına dayanır. XV. yüzyıl tarihçisi Aşıkpaşazade de Hacı İvaz Paşa'nın caminin yapımı için "yabancı ülkelerden ustalar ve hüner sahibi kişiler getirdiğini" yazar. Hünkâr mahfilindeki Farsça bir başka kitabe ise caminin çinilerini süsleyen sanatçı olarak Mehmed el-Mecnun'un adını verir.

Plan ve iç mekân

İngilizce Wikipedia'ya göre Yeşil Camii ters T planlı, iki katlı ve küp biçimli bir yapıdır. Girişteki dehlizden kısa bir merdivenle orta mekâna çıkılır. Kuzey-güney doğrultusunda uzanan orta mekânın iki yanında, doğuda ve batıda kubbeli ve iki kat yüksekliğinde eyvanlar bulunur. Ana mekânda, caminin en yüksek kubbesinin altında, üstten aydınlatılan sekizgen beyaz mermer bir şadırvan ve havuz yer alır. Havuzun iki yanındaki eyvanlar gezgin dervişler için ayrılmış odalara açılır; suyun arkasında yükseltilmiş eyvan ise asıl ibadet mekânına götürür. Bu düzen, erken Osmanlı döneminde yaygın olan ve cami ile tabhane işlevini bir araya getiren "zaviyeli cami" ya da "Bursa tipi" planın en gelişmiş örneğidir.

Caminin girişinin üzerinde, iç mekâna bakan hünkâr mahfili bulunur. Mahfilin duvarları ve tavanı renkli sırlı çinilerle ve altın varak süslemelerle kaplıdır. Mihrap, renkli sır (cuerda seca) tekniğiyle yapılmış çinilerle süslenmiştir ve erken Osmanlı çini sanatının en önemli örneklerinden biri kabul edilir.

Restorasyonlar

İngilizce Wikipedia'ya göre cami, 1855'teki büyük Bursa depreminde ağır hasar gördü. Batı Anadolu'nun bölge yöneticisi ve Osmanlı kültür mirasının korunmasını destekleyen Ahmed Vefik Paşa, Fransız mimar ve dekoratör Léon Parvillée'den kentin XIV. ve XV. yüzyıla ait başlıca sultan yapılarını onarmasını istedi. Parvillée caminin iç ve dış bölümlerini, çinilerini ve giriş cephesindeki çinileri onardı; iki minareyi eski kaideleri üzerinde yeniden yaptı. Duvarların ve tavanların üst bölümlerini süsleyen renkli kalem işleri ise yeniden yapılmadı. Parvillée'nin Bursa'da ne kadar kaldığı tartışmalıdır; ancak 1867'de Paris Dünya Fuarı'ndaki Türk köşkünü tasarlamak için Paris'e döndüğü belgelenmiştir.

Tarihteki yeri

Yeşil Camii, Fetret Devri'nin ardından devletin birliğini yeniden kuran I. Mehmed'in saltanatının simgesi olarak görülür. Yapının süsleme programı, Osmanlı sanatının Timurlu ve İran dünyasıyla olan bağlarını ve farklı bölgelerden gelen ustaların birlikte çalışmasını gösterir. Cami ve külliye, sonraki yüzyıllarda İznik çinilerinin gelişeceği Osmanlı çini geleneğinin erken bir doruğudur. UNESCO, Bursa'daki bu külliyeleri Osmanlı kent ve külliye sisteminin doğuşunun tanıkları olarak koruma altına almıştır.

Kaynaklar hakkında

Konu, Türkçe Vikipedi'nin Yeşil Cami (Bursa) maddesi, İngilizce Wikipedia'nın Green Mosque, Bursa maddesi ve UNESCO Dünya Mirası sayfasına dayanır. Ustaların rollerine ilişkin tartışma dikkat kutusunda belirtilmiştir.