#1İstanbul, Mondros Mütarekesi'nden sonra bir değil iki kez işgal edildi: önce 13 Kasım 1918'de, sonra 16 Mart 1920'de. İlk işgalde şehrin önemli ve stratejik noktaları denetim altına alındı ama yönetime el konulmadı. İkinci işgalde ise yönetime el konuldu, Meclis-i Mebusan basıldı ve mebuslar tutuklandı. Bu yazıda iki işgali, aradaki on altı ayı ve işgalin sonuçlarını ele alıyoruz.
Arka plan
İstanbul Birinci Dünya Savaşı sırasında İtilaf Devletleri'nin askerî hedeflerinden biriydi; Türk ordularının Suriye cephesinden çekildiği sırada başkente hava saldırıları yapıldı. 30 Ekim 1918'de Mondros'ta ateşkes imzalandı. Ateşkesi izleyen günlerde İttihat ve Terakki kendini feshetti; Enver, Talat ve Cemal Paşalar yurt dışına kaçtı. 6 Kasım'da Boğazlar silahsızlandırıldı.
İtilaf donanması 7 Kasım'da mayınları temizleme gerekçesiyle Çanakkale Boğazı'ndan geçti. 13 Kasım 1918'de 61 savaş gemisinden oluşan donanma İstanbul önlerine demirledi; 11 savaş gemisi ve bir Yunan zırhlısının katılmasıyla sayı 73'e çıktı. Aynı gün çoğu İngiliz 3626 asker karaya çıkarak çeşitli binalara yerleşti. Beyoğlu ve Rumeli yakası İngilizlerin, İstanbul yakası Fransızların, Anadolu yakası İtalyanların denetimine bırakıldı. İşgal komutanı Maitland Wilson, Beyoğlu'ndaki İngiliz Kız Lisesi'nde törenle karargâh kurdu. 15 Kasım'a kadar demirli gemi sayısı 167'ye ulaştı.
"Geldikleri gibi giderler"
Yıldırım Ordular Grubu Komutanı Mustafa Kemal Paşa, grup lağvedilince İstanbul'a hareket etti ve 13 Kasım 1918'de, İtilaf donanması İstanbul önlerine demirlediği sırada Haydarpaşa Garı'na ulaştı. Kaynaklara göre Boğaz'da demirli savaş gemilerini görünce "Geldikleri gibi giderler" dedi. İstanbul'da yaklaşık beş buçuk ay kaldı ve yakın arkadaşlarıyla görüşerek ülkenin kurtuluşu için çalıştı; 16 Mayıs 1919'da Bandırma Vapuru ile Samsun'a hareket etti.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Not stated, published by the London Times, 1920. Dosya sayfası
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: This photograph was published at latest in 1920 by the newspaper Hakimiyet-i Milliye {DR). Dosya sayfası
Aradaki on altı ay
İtilaf askerlerinin karaya çıkması Meclis-i Mebusan'da sert tartışmalara yol açtı; Meclis padişahın emriyle 21 Aralık 1918'de feshedildi. Damat Ferit Paşa'nın istifası üzerine 3 Ekim 1919'da kurulan Ali Rıza Paşa kabinesi 9 Ekim'de seçim kararı aldı. Yeni Meclis-i Mebusan 12 Ocak 1920'de toplandı ve 28 Ocak 1920'deki gizli oturumunda Misak-ı Millî kararlarını aldı; 17 Şubat'ta kararların basında yayımlanması ve yabancı parlamentolara bildirilmesi kararlaştırıldı.
Müttefikler bu gelişmeden memnun değildi. 20 Ocak 1920'de üç Yüksek Komiser adına verilen bir notayla Harbiye Nazırı Cemal Paşa ile Genelkurmay Başkanı Cevdet Paşa'nın istifası istendi ve ertesi gün iki paşa istifa etti.
İkinci işgal: 16 Mart 1920
15 Mart'ta Yüksek Komiserler ve işgal polisi şehri ablukaya aldı. 16 Mart 1920 sabahı saat 05.45 sularında İngiliz askerleri araçlarla Şehzadebaşı'ndaki 10. Kafkas Tümeni'ne bağlı karargâh karakoluna geldi; koğuşu basarak bandodan ve karargâh bölüğünden beş eri öldürdü, on erini yaraladı. Bütün devlet binaları ve karakollar denetim altına alındı. Harbiye Nazırı'nın evi basıldı, Harbiye Nezareti ablukaya alındı ve İngiliz General Shuttleworth nezaretin denetimini üstlendi.
Meclis-i Mebusan basıldı. Mebuslardan Rauf Bey ve Albay Kara Vasıf Bey tutuklandı; tutuklananların bir kısmı Malta'ya sürgün edildi, bir kısmı kaçarak Anadolu'ya geçti. Telgrafçı Hamdi Bey, İngilizler telgrafhaneyi basana kadar gelişmeleri Ankara'ya, Mustafa Kemal Paşa'ya telgrafla bildirdi.
Meclis bu olay üzerine bir protesto kararı aldı. Kararda şöyle deniyordu: "Osmanlı Mebusan Meclisi tecavüze uğradı. Mebus arkadaşlarımızdan Rauf, Vasıf, Faik ve Şeref beyler ve Numan Efendi, Mebusan Meclisinden işgal kuvvetleri tarafından zorla alınıp tevkif edildiler. Bu hal, devletler hukukuna tamamıyla muhaliftir."
Maitland Wilson ve General Shuttleworth (İngiliz komutanlar), Rauf Bey ve Kara Vasıf Bey (tutuklanan mebuslar), Telgrafçı Hamdi Bey, Süleyman Nazif, Halide Edip, Ali Rıza Paşa, Cemal ve Cevdet Paşalar ve Mustafa Kemal Paşa.
Sonuçlar ve bugünkü anlamı
16 Mart işgali, İstanbul'daki Meclisin artık serbestçe çalışamayacağını gösterdi. Mustafa Kemal Paşa Ankara'da yeni bir meclis toplanması çağrısı yaptı ve 23 Nisan 1920'de TBMM açıldı. İşgalin yıl dönümü, Moskova Antlaşması'nın imza tarihi olarak da seçildi (16 Mart 1921). İstanbul'un kurtuluşu ise 6 Ekim 1923'te Türk birliklerinin şehre girmesiyle kutlanır.
Arka plan
İstanbul Birinci Dünya Savaşı sırasında İtilaf Devletleri'nin askerî hedeflerinden biriydi; Türk ordularının Suriye cephesinden çekildiği sırada başkente hava saldırıları yapıldı. 30 Ekim 1918'de Mondros'ta ateşkes imzalandı. Ateşkesi izleyen günlerde İttihat ve Terakki kendini feshetti; Enver, Talat ve Cemal Paşalar yurt dışına kaçtı. 6 Kasım'da Boğazlar silahsızlandırıldı.
Tarih notu
Birinci işgal: 13 Kasım 1918Kronoloji:
- 30 Ekim 1918: Mondros Mütarekesi.
- 6 Kasım 1918: Boğazlar silahsızlandırılır.
- 7 Kasım 1918: İtilaf donanması Çanakkale Boğazı'ndan geçer.
- 13 Kasım 1918: 61 savaş gemisi İstanbul önlerine demirler; 3626 asker karaya çıkar. Aynı gün Mustafa Kemal Paşa Haydarpaşa'ya gelir.
- 15 Kasım 1918: Demirli gemi sayısı 167'ye çıkar.
- 21 Aralık 1918: Meclis-i Mebusan feshedilir.
- 9 Şubat 1919: Süleyman Nazif'in "Kara Bir Gün" yazısı.
- 15 Mayıs 1919: İzmir'in işgali; İstanbul'da protesto mitingleri.
- 12 Ocak 1920: Son Osmanlı Mebusan Meclisi toplanır.
- 28 Ocak 1920: Misak-ı Millî kabul edilir.
- 16 Mart 1920: İkinci işgal; Meclis basılır.
- 23 Nisan 1920: Ankara'da TBMM açılır.
- 30 Ekim 1918: Mondros Mütarekesi.
- 6 Kasım 1918: Boğazlar silahsızlandırılır.
- 7 Kasım 1918: İtilaf donanması Çanakkale Boğazı'ndan geçer.
- 13 Kasım 1918: 61 savaş gemisi İstanbul önlerine demirler; 3626 asker karaya çıkar. Aynı gün Mustafa Kemal Paşa Haydarpaşa'ya gelir.
- 15 Kasım 1918: Demirli gemi sayısı 167'ye çıkar.
- 21 Aralık 1918: Meclis-i Mebusan feshedilir.
- 9 Şubat 1919: Süleyman Nazif'in "Kara Bir Gün" yazısı.
- 15 Mayıs 1919: İzmir'in işgali; İstanbul'da protesto mitingleri.
- 12 Ocak 1920: Son Osmanlı Mebusan Meclisi toplanır.
- 28 Ocak 1920: Misak-ı Millî kabul edilir.
- 16 Mart 1920: İkinci işgal; Meclis basılır.
- 23 Nisan 1920: Ankara'da TBMM açılır.
İtilaf donanması 7 Kasım'da mayınları temizleme gerekçesiyle Çanakkale Boğazı'ndan geçti. 13 Kasım 1918'de 61 savaş gemisinden oluşan donanma İstanbul önlerine demirledi; 11 savaş gemisi ve bir Yunan zırhlısının katılmasıyla sayı 73'e çıktı. Aynı gün çoğu İngiliz 3626 asker karaya çıkarak çeşitli binalara yerleşti. Beyoğlu ve Rumeli yakası İngilizlerin, İstanbul yakası Fransızların, Anadolu yakası İtalyanların denetimine bırakıldı. İşgal komutanı Maitland Wilson, Beyoğlu'ndaki İngiliz Kız Lisesi'nde törenle karargâh kurdu. 15 Kasım'a kadar demirli gemi sayısı 167'ye ulaştı.
"Geldikleri gibi giderler"
Yıldırım Ordular Grubu Komutanı Mustafa Kemal Paşa, grup lağvedilince İstanbul'a hareket etti ve 13 Kasım 1918'de, İtilaf donanması İstanbul önlerine demirlediği sırada Haydarpaşa Garı'na ulaştı. Kaynaklara göre Boğaz'da demirli savaş gemilerini görünce "Geldikleri gibi giderler" dedi. İstanbul'da yaklaşık beş buçuk ay kaldı ve yakın arkadaşlarıyla görüşerek ülkenin kurtuluşu için çalıştı; 16 Mayıs 1919'da Bandırma Vapuru ile Samsun'a hareket etti.
Ek bilgi
İşgalden sonra İstanbul basını iki kampa ayrıldı: İngiliz yanlısı yayın yapanlar ve Kuva-yi Milliye hareketini destekleyenler. Süleyman Nazif'in 9 Şubat 1919'da Hadisat gazetesinde yayımlanan "Kara Bir Gün" yazısı, Fransız generalin İstanbul'a gelişinin şehirde sevinç gösterileriyle karşılanmasını kınıyordu ve dönemin en ünlü yazılarından biri oldu. İzmir'in işgalinden sonra Halide Edip'in de konuştuğu Sultanahmet Mitingi büyük yankı uyandırdı.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Not stated, published by the London Times, 1920. Dosya sayfası
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: This photograph was published at latest in 1920 by the newspaper Hakimiyet-i Milliye {DR). Dosya sayfası
Aradaki on altı ay
İtilaf askerlerinin karaya çıkması Meclis-i Mebusan'da sert tartışmalara yol açtı; Meclis padişahın emriyle 21 Aralık 1918'de feshedildi. Damat Ferit Paşa'nın istifası üzerine 3 Ekim 1919'da kurulan Ali Rıza Paşa kabinesi 9 Ekim'de seçim kararı aldı. Yeni Meclis-i Mebusan 12 Ocak 1920'de toplandı ve 28 Ocak 1920'deki gizli oturumunda Misak-ı Millî kararlarını aldı; 17 Şubat'ta kararların basında yayımlanması ve yabancı parlamentolara bildirilmesi kararlaştırıldı.
Müttefikler bu gelişmeden memnun değildi. 20 Ocak 1920'de üç Yüksek Komiser adına verilen bir notayla Harbiye Nazırı Cemal Paşa ile Genelkurmay Başkanı Cevdet Paşa'nın istifası istendi ve ertesi gün iki paşa istifa etti.
İkinci işgal: 16 Mart 1920
15 Mart'ta Yüksek Komiserler ve işgal polisi şehri ablukaya aldı. 16 Mart 1920 sabahı saat 05.45 sularında İngiliz askerleri araçlarla Şehzadebaşı'ndaki 10. Kafkas Tümeni'ne bağlı karargâh karakoluna geldi; koğuşu basarak bandodan ve karargâh bölüğünden beş eri öldürdü, on erini yaraladı. Bütün devlet binaları ve karakollar denetim altına alındı. Harbiye Nazırı'nın evi basıldı, Harbiye Nezareti ablukaya alındı ve İngiliz General Shuttleworth nezaretin denetimini üstlendi.
Meclis-i Mebusan basıldı. Mebuslardan Rauf Bey ve Albay Kara Vasıf Bey tutuklandı; tutuklananların bir kısmı Malta'ya sürgün edildi, bir kısmı kaçarak Anadolu'ya geçti. Telgrafçı Hamdi Bey, İngilizler telgrafhaneyi basana kadar gelişmeleri Ankara'ya, Mustafa Kemal Paşa'ya telgrafla bildirdi.
Meclis bu olay üzerine bir protesto kararı aldı. Kararda şöyle deniyordu: "Osmanlı Mebusan Meclisi tecavüze uğradı. Mebus arkadaşlarımızdan Rauf, Vasıf, Faik ve Şeref beyler ve Numan Efendi, Mebusan Meclisinden işgal kuvvetleri tarafından zorla alınıp tevkif edildiler. Bu hal, devletler hukukuna tamamıyla muhaliftir."
Dikkat: yanlış bilinen
Kimler vardı?"İstanbul 13 Kasım 1918'de işgal edildi ve beş yıl işgal altında kaldı" ifadesi eksiktir. Doğrusu: 13 Kasım 1918'deki ilk işgal askerî bir denetimdi ve Osmanlı yönetimi görevini sürdürdü. Resmî işgal, yönetime el konulması ve Meclisin basılması 16 Mart 1920'de oldu. Bu ikinci tarih, Ankara'da yeni bir meclisin açılmasına giden süreci başlattı. İşgal kuvvetleri İstanbul'dan Lozan'dan sonra, 1923 sonbaharında ayrıldı.
Maitland Wilson ve General Shuttleworth (İngiliz komutanlar), Rauf Bey ve Kara Vasıf Bey (tutuklanan mebuslar), Telgrafçı Hamdi Bey, Süleyman Nazif, Halide Edip, Ali Rıza Paşa, Cemal ve Cevdet Paşalar ve Mustafa Kemal Paşa.
Sonuçlar ve bugünkü anlamı
16 Mart işgali, İstanbul'daki Meclisin artık serbestçe çalışamayacağını gösterdi. Mustafa Kemal Paşa Ankara'da yeni bir meclis toplanması çağrısı yaptı ve 23 Nisan 1920'de TBMM açıldı. İşgalin yıl dönümü, Moskova Antlaşması'nın imza tarihi olarak da seçildi (16 Mart 1921). İstanbul'un kurtuluşu ise 6 Ekim 1923'te Türk birliklerinin şehre girmesiyle kutlanır.
Kaynaklar
- Vikipedi, İstanbul'un İşgali maddesi (tr.wikipedia.org)
- Vikipedi, Mondros Mütarekesi maddesi (tr.wikipedia.org)