Birinci İcra Vekilleri Heyeti (3 Mayıs 1920): Vekillerini Meclis'in seçtiği ilk Ankara hükûmeti

Padişahsız bir saltanat, reissiz bir hükûmet

Büyük Millet Meclisi 23 Nisan 1920'de açıldığında Ankara'da bir yürütme organı yoktu. Mustafa Kemal Paşa ertesi gün, 24 Nisan 1920 Cumartesi günkü üçüncü oturumda, nasıl bir hükûmet kurulması gerektiğini anlatan uzun bir önerge okudu. TBMM'nin "Hükümetler, Programları ve Genel Kurul Görüşmeleri" adlı yayını, bu önergeyi ve izleyen tartışmaları Zabıt Ceridesi'nden aynen aktarır. Mustafa Kemal Paşa'ya göre Anadolu'da "muvakkat kaydıyla dahi olsa bir hükûmet reisi tanımak veya bir padişah kaymakamı ihdas etmek" caiz değildi; çünkü mücadelenin amacı saltanat ve hilafet makamını yabancı esaretinden kurtarmaktı. Çözüm, millî iradenin toplandığı Meclis'in yasama ve yürütmeyi birlikte üstlenmesi, Meclis'ten seçilecek üyelerin "vekil" adıyla yürütme işlerini görmesi ve Meclis başkanının bu heyete de başkanlık etmesiydi. Zabıtta önergenin okunmasından sonra alkışların üç dakika sürdüğü kaydedilmiştir.

Önergenin kabulü ve Muvakkat İcra Encümeni

Önerge hemen oylanmadı. Zabıtta Refik Bey'in metnin basılıp dağıtıldıktan sonra görüşülmesini istediği, Çorum mebusu Fuad Bey'in ise beklemeye gerek olmadığını söylediği görülür. Kırşehir mebusu Müfid Efendi milletin Meclis'ten kesin bir karar beklediğini söyleyip önergenin kabulünü istedi. Mustafa Kemal Paşa da 16 Mart 1920'den beri bütün sorumluluğu taşıyan Heyet-i Temsiliye'nin bu yük altında bırakılmamasını ve Meclis'in memleketin geleceğini "derhal" üzerine almasını rica etti. Sivas mebusu Mustafa Taki Efendi acele edilmemesini önerdiyse de önerge el kaldırma ile "ekseriyetle" kabul edildi.

Kalıcı hükûmet kurulana kadar işleri yürütmek üzere ertesi gün, 25 Nisan 1920'de, Mustafa Kemal Paşa'nın başkanlığında bir Muvakkat İcra Encümeni seçildi. TBMM yayınına göre encümende Celâlettin Arif Bey (Erzurum), Câmi (Baykurt) Bey (Aydın), Bekir Sami (Kunduh) Bey (Amasya), Hamdullah Suphi (Tanrıöver) Bey (Antalya), Hakkı Behiç (Bayiç) Bey (Denizli) ve İsmet (İnönü) Bey (Edirne) vardı. Oylamaya 107 mebus katılabiliyordu, salt çoğunluk 54'tü; 80 kişi oy kullandı ve 27 kişi çekimser kaldı. İlk turda yalnızca Celâlettin Arif Bey 71, Câmi Bey 66 ve Bekir Sami Bey 58 oyla seçilebildi.

İkinci turdan önce ilginç bir tartışma yaşandı. Hamdullah Suphi Bey, İsmet Bey'in zaten fiilen Erkân-ı Harbiye Reisi olarak yürütme görevi yaptığını, ona oy vermeye gerek olmadığını söyledi. Mustafa Kemal Paşa, İsmet Bey'in bütün askerî harekâtı takip ettiğini ama bu görevin henüz Meclis'çe onaylanmadığını açıkladı ve Meclis kendisini bu görevden sorumlu tutarsa İsmet Bey'in heyette çalışabileceğini belirtti; öneri "kabul" sesleriyle onaylandı. Zabıtta Hamdullah Suphi Bey ile Fevzi Paşa'nın eşit oy aldığı, aralarında kura çekildiği ve kuranın Hamdullah Suphi Bey'e çıktığı da kaydedilmiştir.

3 Mayıs: Liste mi, tek tek mi?

3 Mayıs 1920 Pazartesi günkü oturuma Meclis İkinci Reisi Celâlettin Arif Bey başkanlık etti. İlk tartışma seçimin biçimi üzerineydi. Saruhan mebusu Refik Şevket Bey, mebusların heyeti bir bütün olarak seçmesini ve görev dağılımının heyet reisine bırakılmasını önerdi. Kütahya mebusu Ragıb Bey ile Bursa mebusu Muhiddin Baha Bey buna karşı çıktı; kabul edilen kanunun birinci maddesinin vekâletleri tek tek saydığını, ikinci maddesinin bütün vekillerin Meclis'çe seçileceğini söylediğini hatırlattılar ve kimin hangi vekâlete seçildiğinin açıkça yazılmasını istediler. Sonunda her vekâlet için ismin belirtildiği tek bir liste ile oylama yapılmasına karar verildi. Erkân-ı Harbiye Reisliği için İsmet Bey'in adının yeniden yazılmasına gerek olup olmadığı da tartışıldı; Reis on bir makam için on bir isim yazılmasını istedi. Oylar kura ile belirlenen mebuslar tarafından sayıldı.

Oylamanın sonucu

Zabıttaki sayıma göre oylamaya 137 mebus katıldı, beşi çekimser kaldı ve salt çoğunluk 69 olarak ilan edildi. Seçilenler ve aldıkları oylar şöyleydi: Umur-ı Şer'iye Vekâletine Karaca Bey Müftüsü Mustafa Fehmi Efendi (80), Dahiliye Vekâletine Câmi Bey (96), Adliye Vekâletine oturumu yöneten Celâlettin Arif Bey (83), Nafıa Vekâletine İsmail Fazıl Paşa (79), Hariciye Vekâletine Bekir Sami Bey (121), Sıhhiye ve Muavenet-i İçtimaiye Vekâletine Dr. Adnan Bey (127), İktisat Vekâletine Yusuf Kemal Bey (99), Müdafaa-i Milliye Vekâletine Fevzi Paşa (118) ve Erkân-ı Harbiye-i Umumiye'ye İsmet Bey (129). En yüksek oyu İsmet Bey, en düşük oyu İsmail Fazıl Paşa aldı.

Maliye ve Maarif için salt çoğunluk sağlanamadı. Maliye'de Hakkı Behiç Bey 65, Ferid Bey 45; Maarif'te Hamdullah Suphi Bey 60, Dr. Rıza Nur Bey 43 oy aldı. Aynı akşam tekrarlanan oylamada da 132 katılımcı ve 67'lik salt çoğunluğa karşılık Hamdullah Suphi Bey 66, Rıza Nur 42, Hakkı Behiç Bey 64, Ferid Bey 57 oyda kaldı; Celâlettin Arif Bey seçimi ertesi güne bıraktı ve "altmış altı veya elli rey ile doğru bir vekâlet olmaz" dedi.

Hükûmet programı

Seçimlerin tamamlanmasından sonra heyetin programını Maarif Vekili Dr. Rıza Nur Bey okudu. Program, heyetin görevini "vatanın selameti, hilafet ve saltanatın istiklal ve masuniyeti" amacına yönelik bir mücadele olarak tanımlıyordu. Dış siyasette amaç, İstanbul'u işgal altında tutan devletleri son Meclis-i Mebusan'ın kabul ettiği Misak-ı Millî çerçevesinde Türkiye'nin bağımsızlığına saygı göstermeye yöneltmekti; barış kararlarının kabulü Meclis'e bırakılıyordu. Askerî alanda Kuvâ-yı Milliye'nin düzenli teşkilata bağlanarak resmî bir hüviyete kavuşturulması için önlem alındığı bildiriliyordu. Bayındırlık bölümünde yeni ana hatlara o yıl devam edilemeyeceği, ama mevcut yol ve köprülerin onarılacağı ve Ankara-Sivas demiryolunun Yahşihan'a kadar tamamlanıp işletileceği söyleniyordu. Sağlık bölümünde sıtma ve frengiyle mücadele, maarif bölümünde ise ders kitaplarının yenilenmesi, halk ağzındaki kelimelerin derlenerek bir sözlük yapılması, eski eserlerin kayda geçirilip korunması ve Doğu ile Batı'nın bilimsel eserlerinin Türkçeye çevrilmesi hedefleri sayılıyordu. Adliye bölümü hâkimlerin maaşlarının iyileştirilmesini ve davaların hızlandırılmasını öne çıkarıyordu.

Değişiklikler ve son

TBMM yayınındaki listeye göre heyet 3 Mayıs 1920'den 24 Ocak 1921'e kadar görevde kaldı ve bu sürede birkaç değişiklik geçirdi. Dahiliye Vekâletinde Câmi Bey 13 Temmuz 1920'ye kadar kaldı; yerine sırasıyla Hakkı Behiç Bey, Nazım Bey (Tokat) ve 6 Eylül 1920'de Refet Bey (İzmir) geldi. Maliye'de Hakkı Behiç Bey'in yerini 17 Temmuz 1920'de Ahmet Ferid Bey aldı. Maarif'te Rıza Nur Bey 16 Aralık 1920'de ayrıldı ve Maarif Vekâletine, Mayıs'ta adaylıktan çekilmiş olan Hamdullah Suphi Bey getirildi. Nafıa'da İsmail Fazıl Paşa'nın yerine 27 Aralık 1920'de Ömer Lütfü Bey geçti. Türkçe Vikipedi'ye göre bir sonraki heyetin başına, ilk heyette Müdafaa-i Milliye Vekili olan Fevzi Paşa geçti.