"Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir": 1921 Teşkilât-ı Esasiye'den Meclis kürsüsüne bir cümlenin yolculuğu

Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde kürsünün arkasındaki duvarda büyük harflerle tek bir cümle yazar: "EGEMENLİK KAYITSIZ ŞARTSIZ MİLLETİNDİR." Cümle, bugünkü Anayasa'nın 6. maddesinin de ilk cümlesidir. Bu konuda sözün kaynağını, anayasalardaki yolculuğunu ve Meclis kürsüsünün arkasına nasıl yerleştiğini anlatıyoruz.

Sözün özgün biçimi

Türkçe Vikipedi'ye göre cümle, Mustafa Kemal'e ait "Hâkimiyet bilâ kaydü şart Milletindir" sözünün bugünkü Türkçeyle söylenişidir. "Hâkimiyet" egemenlik, "bilâ kaydü şart" kayıtsız şartsız demektir. Atatürk "kayıtsız şartsız" deyimiyle neyi kastettiğini şöyle açıklamıştır: "Kayıtsız, şartsız tabiriyle belirtilen egemenliği, milletin üzerinde tutmak demek bu egemenliğin bir zerresini, sıfatı, ismi ne olursa olsun, hiçbir makama vermemek, verdirmemek demektir." Aynı maddede ona ait iki söz daha aktarılır: "Kuvvet birdir ve o milletindir." ve "Bugün bütün cihanın milletleri yalnız bir egemenlik tanırlar: Millî Egemenlik."

Kongrelerden Meclise

Türkçe Vikipedi, ilkenin kökünü 1919'daki Amasya Genelgesi'ne bağlar. Genelgedeki "Milletin istiklâlini yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır" cümlesi Erzurum ve Sivas Kongrelerinde de benimsendi. Aynı düşünce, Millî Mücadele'nin sesini duyurmak için çıkarılan İrade-i Milliye ve Hâkimiyet-i Milliye gazetelerinin adlarına da yansıdı.

İstanbul'un işgalinden üç gün sonra, 19 Mart 1920'de Mustafa Kemal bir genelge yayımladı ve her sancaktan beş milletvekilinin seçilip on beş gün içinde Ankara'ya gelmesini istedi. Meclis 23 Nisan 1920'de açıldı. Türkçe Vikipedi'ye göre açılış konuşmasını yapan Sinop milletvekili Şerif Bey sözünü şöyle bitirdi: "Milletimizin dahili ve harici istiklâl-i tam dahilinde mukadderatını bizzat deruhte ve idare etmeye başladığını bütün cihana ilân ederek Büyük Millet Meclisi'ni açıyorum."


Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası

1921'den 1982'ye anayasalarda

İlke ilk kez 20 Ocak 1921'de kabul edilen 85 sayılı Teşkilât-ı Esasiye Kanunu'nun birinci maddesinde yazıya geçti. Türkçe Vikipedi'ye göre bu kanun 23 madde ve bir ayrık maddeden oluşan, "çerçeve anayasa" niteliğinde kısa bir metindi. Madde şöyleydi: "Hâkimiyet bilâ kaydü şart milletindir. İdare usulü halkın mukadderatını bizzat ve bilfiil idare etmesi esasına müstenittir." Kanunun ikinci maddesi, yürütme ve yasama yetkisini "milletin tek ve gerçek temsilcisi" olan Büyük Millet Meclisi'nde topluyordu.

29 Ekim 1923'te 364 sayılı kanunla maddeye "Türkiye Devletinin şekli Hükümeti, Cumhuriyettir" cümlesi eklendi. 20 Nisan 1924 Teşkilât-ı Esasiye Kanunu'nda ilke 3. maddeye taşındı. Türkçe Vikipedi'ye göre 10 Ocak 1945 tarihli 4695 sayılı kanunla ifade Türkçeleştirildi. 1961 Anayasası'nın 4. maddesi "Egemenlik kayıtsız şartsız Türk Milletinindir" diye başlıyordu. 18 Ekim 1982 Anayasası'nda ise ilke "Egemenlik" başlıklı 6. maddenin ilk cümlesi oldu.
Kürsünün arkası

Birinci Meclis, İkinci Meşrutiyet döneminde İttihat ve Terakki kulübü olarak yapılmış tek katlı bir binada toplandı. Türkçe Vikipedi'ye göre bu binada kürsünün arkasında, "İşlerini istişare ile yürütürler" anlamına gelen Şûra suresi 38. ayetin bir bölümü yazılıydı.

Mimar Vedat Tek'in Cumhuriyet Halk Fırkası için tasarladığı bina, değişikliklerden sonra 18 Ekim 1924'te ikinci TBMM binası olarak hizmete girdi. Türkçe Vikipedi'ye göre tekke, zaviye ve türbelerin kapatılmasını düzenleyen 677 sayılı kanunun kabul edildiği 30 Kasım 1925'te kürsünün arkasına Hattat Mehmed Hulusi Yazgan'ın yazdığı "Hâkimiyet Milletindir" levhası asıldı. Harf devriminden sonra yazı yeni harflerle yenilendi.


Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: NA. Dosya sayfası

Bugünkü Meclis binası Avusturyalı mimar Clemens Holzmeister'in projesidir. 14 projenin katıldığı yarışma 28 Ocak 1938'de sonuçlandı. İnşaata 26 Ekim 1939'da başlandı ve bina 6 Ocak 1961'de hizmete açıldı. Kürsünün arkasında bugün "EGEMENLİK KAYITSIZ ŞARTSIZ MİLLETİNDİR" yazar.