Başvekil değişiyor (Eylül–Kasım 1937): on iki yıllık İnönü hükümetinin sonu ve Celâl Bayar'ın başbakanlığı

1 Kasım 1937'de Türkiye'nin başbakanı değişti. 1925'ten beri aralıksız hükümetin başında olan İsmet İnönü'nün yerine İktisat Vekili Celâl Bayar geçti. Atatürk'ün hayatının son yılına denk gelen bu değişiklik, hem iki yakın silah arkadaşı arasındaki ilişkiyi hem de 1930'ların ekonomi tartışmalarını yansıtır. Bu yazıda olayı, Türkçe ve İngilizce Vikipedi'deki İsmet İnönü ve Celâl Bayar maddelerine dayanarak anlatıyoruz; kaynakların birbirinden ayrıldığı noktaları ayrıca gösteriyoruz.

On iki yıllık başvekillik

Türkçe İsmet İnönü maddesine göre İnönü 1925'ten 1937'ye kadar başbakanlık görevini aralıksız sürdürdü; madde bu dönemde devrimlerin duyurulması ve uygulanmasında, devletçilik ilkesinin kabulünde ve yeni devletin kuruluşunda onun çok önemli rol oynadığını yazar. Aynı madde, 1925–1937 arasındaki on iki yıllık kesintisiz başbakanlığıyla ve toplam 16 yıl 11 aylık süreyle İnönü'nün Cumhuriyet tarihinde en uzun süre başbakanlık yapan kişi olduğunu belirtir. İngilizce madde de onun 1923–1924, 1925–1937 ve 1961–1965 olmak üzere üç kez başbakan olduğunu kaydeder ve pek çok kişinin onu Atatürk'ün "sağ kolu" saydığını, dostluklarının Kafkas Cephesi'ne uzandığını yazar.

İnönü soyadını da Atatürk vermişti. Türkçe maddeye göre 1934'te Soyadı Kanunu yürürlüğe girdikten sonra Mustafa Kemal Atatürk ona İnönü soyadını verdi.

İş Bankası çevresi ve katı devletçilik

Ayrılığın ekonomik yanını Celâl Bayar maddesi anlatır. Türkçe maddeye göre Bayar 1932'de iktisat vekilliğine getirildi ve 1937'ye kadar bu görevde kaldı; devletçiliğin önde gelen uygulayıcılarından biri oldu. Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı onun döneminde hazırlandı, Sümerbank ve Etibank gibi kuruluşlar onun bakanlığında oluşturuldu, birçok alanda devlet tekeli getirildi.

Ama madde, Bayar'ın "İş Bankası Çevresi"nin baş temsilcisi olarak daha katı bir devletçilikten yana olan İsmet Paşa çevresiyle tam anlaşamadığını da vurgular. Maddeye göre Bayar devletçiliği bir sistem olarak değil, ulusal kapitalist bir ekonomi yaratmanın etkili bir yöntemi olarak görüyordu. İngilizce madde aynı ayrılığı şöyle özetler: İnönü daha da sıkı bir devletçilikten yanaydı ve Bayar'ın ekonomi politikalarıyla tam uzlaşamıyordu.

Kırılma noktaları

Türkçe İnönü maddesi, Atatürk ile İnönü arasındaki görüş ayrılıklarına iki örnek verir. İlki 1936'dan: CHP Genel Sekreteri Recep Peker faşizmi incelemek üzere İtalya'ya gönderilmiş, dönüşünde TBMM üzerinde bir "Faşist Konsey" kurulmasını öngören bir rapor yazmıştı. İnönü raporu onaylayıp imzalayınca Atatürk'ün, "Başvekil hazretleri anlaşılan yorgunluktan, önüne gelen raporları okumadan imzalıyor!" diyerek kararı reddettiği aktarılır. İkincisi Dersim İsyanı'nın bastırılması sırasında çıkan düşünce ayrılıklarıdır; madde bunların ayrıntısını vermez.

Madde, Eylül 1937'de İnönü'nün Cumhurbaşkanı Atatürk tarafından başbakanlık ve CHP Genel Başkan Vekilliği görevlerinden alındığını, yerine Celâl Bayar'ın atandığını yazar. İnönü bu dönemde Meclis'te yalnız Malatya milletvekili olarak kaldı.

Bayar hükümeti: değişen ne oldu?

İngilizce maddeye göre Bayar 1 Kasım 1937'de Türkiye'nin 9. hükümetinin başbakanı olarak atandı. İngilizce madde Atatürk'ün onu ekonomiyi serbestleştirmek için atadığını yazsa da hem Türkçe hem İngilizce Bayar maddeleri sonucun beklenenden farklı olduğunu söyler: yeni hükümet genel politikada köklü bir dönüşüm yapmadı, hükümetin bileşiminde önemli bir değişiklik olmadı ve ekonomi politikası değişmedi. Bayar hükümeti döneminde devletçi yaklaşımı sürdüren Denizbank Kanunu çıkarıldı; birkaç devletleştirme de yapıldı, ama Türkçe maddeye göre bu alanda önemli bir girişim olmadı.

Bu ayrıntı ilginçtir: ekonomi tartışması nedeniyle değiştiği söylenen hükümet, ekonomi politikasını değiştirmeden çalışmaya devam etti. Kaynakların bu noktadaki uyumu, ayrılığın yalnız ekonomik olmadığını, Atatürk ile İnönü arasındaki başka görüş ayrılıklarının da etkili olduğunu düşündürür; Türkçe İnönü maddesindeki iki örnek de zaten ekonomi dışı konulardır.

Atatürk'ün ölümünden sonra

Atatürk 10 Kasım 1938'de öldüğünde başbakan Bayar'dı. Türkçe İnönü maddesine göre ertesi gün, 11 Kasım 1938'de olağanüstü toplanan TBMM İnönü'yü oy birliğiyle cumhurbaşkanı seçti. İnönü Bayar'ı yeniden başbakanlığa atadı ve İngilizce maddeye göre 10. hükümet de Bayar başkanlığında kuruldu. Ama bu dönem kısa sürdü: İngilizce maddeye göre görüş ayrılıkları nedeniyle Bayar 25 Ocak 1939'da başbakanlıktan istifa etti. Türkçe madde istifayı yalnız "Ocak 1939" olarak verir.

İngilizce madde, iki adam arasındaki rekabetin Türk siyasi tarihinin en önemli rekabetlerinden biri hâline geldiğini yazar. Bayar 1946'da Adnan Menderes, Fuat Köprülü ve Refik Koraltan'la birlikte DP'yi kurdu ve 1950'de cumhurbaşkanı oldu; bu gelişmeler Atatürk döneminin dışında kaldığı için burada ayrıntısına girmiyoruz.

Neden önemli?

1937'deki değişiklik, Atatürk'ün en yakın iki çalışma arkadaşının, biri on iki yıllık başbakan, öteki beş yıllık iktisat vekili, yer değiştirdiği andır. Kaynaklar, Atatürk'ün son yılında hükümetin başında neden Bayar'ın bulunduğunu açıklarken farklı vurgular yapar: bir kısmı ekonomiyi, bir kısmı başka görüş ayrılıklarını öne çıkarır. İkisini birlikte okumak, tek bir gerekçeye indirgenen anlatıların eksik kaldığını gösteriyor.