Direksiyon Binası: Ankara İstasyonu'ndaki Başkomutanlık karargâhı ve Atatürk Konutu (1920-1921)

İstasyonun yönetim binası

Ankara Garı kompleksinin içinde, yeni gar binasının gölgesinde kalan iki katlı taş bir yapı vardır. Dönemin adıyla Direksiyon Binası, bugünkü adıyla Millî Mücadele'de Atatürk Konutu ve Demiryolları Müzesi. Türkçe Vikipedi'ye göre bina, Berlin-Bağdat demiryolunun yapımı sırasında 1892'de demiryolu idaresinin yönetimi için inşa edildi ve Kurtuluş Savaşı sırasında üç yıla yakın bir süre Mustafa Kemal Paşa tarafından konut ve karargâh olarak kullanıldı. Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu'nun Millî Mücadele'nin 100. Yılı sempozyum kitabında yayımlanan Mukaddes Arslan'ın makalesi ve TCDD'nin Kültür Portalı'ndaki tanıtım metni, binanın hikâyesini daha ayrıntılı anlatır.

1892: Ankara'ya ilk tren

Arslan'a göre İzmit-Ankara hattının yapımına Osmanlı Devleti ile Deutsche Bank arasındaki sözleşmeyle 1889'da başlandı; istasyon binası 1890-1892 arasında Almanlar tarafından yapıldı ve Anadolu-Bağdat hattında çalışan Alman yöneticilerin ikametgâhı olarak düşünüldü. Makaleye göre binanın mimarı Alman mühendis Otto Kapp'tır. İlk tren 29 Aralık 1892'de İstanbul'dan Ankara'ya geldi. Arslan, Servet-i Fünun dergisinin 17 Kânunuevvel 1308 tarihli 94. sayısının kapağında açılış töreninin fotoğrafının bulunduğunu, Ankara Belediye Reisi Abdi Bey'in dergiye çektiği telgrafta ilk lokomotifin "zafer sancakları" ve ayetlerle süslü vagonlarla şehre girdiğinin bildirildiğini aktarır. Hatıratında Ahmet Fehim Efendi, Vali Abidin Paşa'nın kendisinden istasyondan görünen kale duvarına yaklaşık 40 metrekarelik bir Osmanlı arması yapmasını istediğini anlatır.

İngiliz karargâhından Türk karargâhına

Türkçe Vikipedi ve Arslan, Mondros Mütarekesi'nden sonra Ankara'ya gelen İngiliz birliğinin komuta kademesinin bu binada kaldığını yazar. Arslan, Heyet-i Temsiliye'nin 27 Aralık 1919'da Ankara'ya gelişinde karşılama alayının şehir merkezine doğrudan çıkmak yerine istasyona doğru saptığını ve İngiliz karargâhının önünden geçtiğini anılara dayanarak aktarır. Mustafa Kemal Paşa, 7 Nisan 1924'te Yunus Nadi'ye verdiği mülakatta o günü anlatırken "O zaman Ankara istasyonu ecnebi zabit ve askerlerinin taht-ı işgallerinde bulunuyordu" demişti.

Mustafa Kemal Paşa Ankara'da önce şehrin 5 kilometre dışındaki Ziraat Mektebi'nde kaldı. Türkçe Vikipedi'ye göre TBMM'nin açılışından sonra güvenlik gerekçesiyle, güvenlik ve şehre yakınlık açısından daha uygun olan istasyondaki Gar Müdürlüğü binasına geçildi.

Binada yaşam

Türkçe Vikipedi ve Arslan'a göre alt kattaki odalardan ikisinde Özel Kalem Müdürü Hayati Bey ile iki kâtibi çalışıyordu; giriş katında muhafızların ve yaverlerin yerleri vardı. Arslan, anılara dayanarak Mustafa Kemal Paşa'nın askerleri rahatsız etmemek için doğu kapısını kullanmadığını, güney kapısından girdiğini aktarır. Üst katta merdiven sahanlığının solunda kabul salonu, ondan bir kapıyla geçilen çalışma odası, güneybatı bölümünde yatak odası ve bitişiğinde Fikriye Hanım'ın odası bulunuyordu. Vikipedi'ye göre Fikriye Hanım Kasım 1920'den itibaren bu binada yaşadı ve evin düzeniyle mutfağın idaresini üstlendi.

Binada geçenler

Kaynaklar, binada hazırlanan ve konuşulan işleri farklı genişlikte sayar. TCDD'nin Kültür Portalı'ndaki metne göre Kurtuluş Savaşı'nın harekât planları burada hazırlandı, Fransa ile Ankara Antlaşması'nın görüşmeleri ve imza töreni burada yapıldı, TBMM'nin kurulması ve 23 Nisan'ın bayram olarak kutlanması kararları burada alındı. Arslan bunlara Birinci ve İkinci İnönü ile Sakarya muharebelerinin planlarını, Pozantı ve Adana'nın Fransızlardan tahliyesi kararını ve Çerkez Ethem'in adamlarıyla binaya gelerek Mustafa Kemal Paşa ile gergin bir görüşme yaptığını ekler.

Çankaya'ya geçiş

Türkçe Vikipedi'deki Çankaya Köşkü maddesine göre Ankara Müftüsü Rifat Efendi'nin gayretiyle halktan toplanan 4500 liralık bağışla Bulgurzade Tevfik Efendi'den satın alınan Kasapyan bağ evi Mustafa Kemal Paşa'ya hediye edildi ve Mustafa Kemal Paşa 1921'de bu eve yerleşti. Arslan'a göre Atatürk 1921-1931 arasında Eski cankayaÇankaya Köşkü'nde, 1932'den sonra Yeni Çankaya Köşkü'nde kaldı.

Müze

Türkçe Vikipedi'ye göre 1919-1925 arasında Mustafa Kemal Paşa'nın koruma yaverliğini yapan Ali Metin Çavuş binanın müze yapılmasına ön ayak oldu. Arslan, DDY Genel Müdürü Zihni Üner'in bu konuda Ekim 1953'te Hasan Rıza Soyak'a mektup yazdığını belirtir. Bina 24 Aralık 1964'te müze olarak açıldı; 10 Kasım 1974, 10 Kasım 1983 ve 23 Nisan 2003'te yeniden düzenlendi. Giriş katı demiryolu müzesidir: 1856'dan bu yana kullanılan belgeler, madalyalar, makaslar, ray örnekleri, yemekli ve yataklı vagonların gümüş takımları, biletler, telefon ve telgraf makineleri burada sergilenir. Arslan'a göre İngiliz hükûmetinin Sultan Abdülaziz'e hediye ettiği altın kaplama minyatür vagon ve İbrahim Çallı'nın "Kurtuluş Savaşı'nda Kağnı Çeken Kadınlar" tablosu da bu eserler arasındadır. 2006'da Fikriye Hanım'ın yeğeni Hayri Özdinçer'in bağışladığı kişisel eşyalar müzeye eklendi; 2012'de TCDD ile Gazi Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi işbirliğiyle yaklaşık 80 eşya restore edildi.

Bugün

Arslan'a göre bina bugün TCDD Genel Müdürlüğü'ne bağlı, Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın denetimindeki bir özel kurum müzesidir. Türkçe ve İngilizce Vikipedi, müzenin hafta içi 9.00-17.00 arasında açık ve ücretsiz olduğunu belirtir. Yeni Ankara Garı'nın 1937'de açılmasından sonra küçük kalan bu taş yapı, Ziraat Mektebi ile Çankaya arasındaki dönemin, yani Sakarya'ya giden yılların karargâhı olarak hatırlanır.