Büyük Taarruz'un iki karargâhı: Şuhut'taki Hacı Veli Konağı ve Afyonkarahisar Zafer Müzesi

Bir taarruz, iki ev

Afyonkarahisar'da Büyük Taarruz'la ilişkilendirilen iki karargâh binası vardır. Birincisi, Şuhut ilçesinin Yalı Mahallesi'ndeki Hacı Veli Konağı'dır; Afyonkarahisar Belediyesi'nin tanıtımına göre taarruzun son planları 24-25 Ağustos 1922 gecelerinde bu konakta yapıldı ve konak bugün "Atatürk Evi" olarak ziyarete açıktır. İkincisi, şehir merkezinde Millî Birlik Caddesi üzerindeki eski belediye binasıdır; 27 Ağustos 1922'de şehrin geri alınmasından sonra Başkomutanlık karargâhı buraya taşındı ve bina bugün Zafer Müzesi olarak hizmet verir. Pamukkale Üniversitesi'nden Kasım İnce'nin Nevşehir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi'nde 2011'de yayımlanan makalesi, eski belediye binasının mimarisini ve müze düzenini ayrıntılı biçimde inceler.

Haziran'dan Ağustos'a

Türkçe Vikipedi'ye göre Mustafa Kemal Paşa taarruz kararını 1922 Haziranının ortalarında aldı ve bu kararı yalnızca üç kişiyle paylaştı: Batı Cephesi Komutanı İsmet Paşa, Genelkurmay Başkanı Fevzi Paşa ve Millî Müdafaa Vekili Kâzım Paşa. Plana göre 1. Ordu Afyonkarahisar'ın güneybatısından kuzeye taarruz edecek, 2. Ordu düşmanın 1. Ordu bölgesine kuvvet kaydırmasını engelleyecek, 5. Süvari Kolordusu Ahır Dağları'nı aşarak düşmanın gerisine inip İzmir ile telgraf ve demiryolu bağlantısını kesecekti. Baskın ilkesi esastı; bu yüzden hazırlıklar gizli tutuldu.

Şuhut: Hacı Veli Konağı

Afyonkarahisar Belediyesi'nin tanıtımına göre Mustafa Kemal Paşa, Genelkurmay Başkanı Fevzi Paşa, Batı Cephesi Komutanı İsmet Paşa ve 1. Ordu Komutanı Nurettin Paşa, 24-25 Ağustos 1922 gecelerinde Şuhut'taki Hacı Veli Konağı'nda taarruzun son planlarını yaptı. Mustafa Kemal Paşa'nın burada aldığı kararlar, 26 Ağustos sabahı Kocatepe'den başlayacak taarruzun seyrini belirledi. Konak bugün Atatürk Evi olarak düzenlenmiştir; o dönemde kullanılan çalışma masası, koltuklar, haritalar, belgeler ve savaş hazırlıklarını anlatan görseller sergilenir.

Vikipedi'ye göre 26 Ağustos sabahı Mustafa Kemal Paşa, Fevzi ve İsmet paşalarla birlikte muharebeyi yönetmek üzere Kocatepe'deki yerini aldı. Topçu ateşi saat 04.30'da başladı; piyade sabah 06.00'da Tınaztepe'ye hücum mesafesine yaklaştı. Aynı gece 5. Süvari Kolordusu, Yunan kuvvetlerinin gece savunmadığı Ballıkaya mevkiinden Ahır Dağları'nı aşarak düşman gerisine sızdı.

27 Ağustos: Karargâh şehre iniyor

27 Ağustos sabahı Türk ordusu bütün cephelerde yeniden taarruza geçti ve aynı gün Afyonkarahisar geri alındı. Vikipedi'ye göre Başkomutanlık Karargâhı ile Batı Cephesi Komutanlığı Karargâhı bu tarihte Afyonkarahisar'a taşındı. Karargâhın yerleştiği yer şehrin belediye binasıydı. Afyonkarahisar Belediyesi'ne göre bina, şehrin kurtuluşundan sonra Gazi Mustafa Kemal Paşa ve silah arkadaşları tarafından karargâh olarak kullanıldı. 28 ve 29 Ağustos'ta 5. Yunan Tümeni çevrildi; 29 Ağustos gecesi yapılan durum değerlendirmesinde muharebenin süratle sonuçlandırılmasına ve düşmanın çekilme yollarının kesilmesine karar verildi. 30 Ağustos'ta Mustafa Kemal Paşa'nın bizzat Zafertepe'den yönettiği Başkomutanlık Meydan Muharebesi, Yunan ordusunun büyük kısmının imhası ya da esir edilmesiyle sonuçlandı ve aynı akşam Kütahya geri alındı.

Binanın mimarisi

İnce'ye göre binanın yapım tarihini veren bir kitabe yoktur; ancak 1913-1914 yıllarında dönemin belediye başkanı Saitoğlu Mehmet Sait Efendi tarafından yaptırıldığı konusunda kaynaklar birleşir ve müze kayıtları da bu tarihleri verir. Mimarı hakkında bilgi yetersizdir; adı bilinmeyen bir Ermeni mimar tarafından yapıldığı ifade edilir. Bina Vilâyet Konağı'nın yanında, iki katlı ve derinlemesine dikdörtgen planlıdır. Ana cephenin ortasında, Türk mimarisindeki taçkapıları andıran, hafifçe öne taşan sivri kemerli giriş kapısı bulunur; kapıya iki yandan yedişer basamakla çıkılır. Alt kat pencereleri düz lentolu ya da basık kemerli, üst kat pencereleri sivri kemerlidir; katlar arasında cepheleri dolanan yatay bir profil vardır. Çatı Marsilya tipi kiremitle kaplıdır. İki katın ortasındaki hol başlangıçta açıkken sonradan kapatılmıştır. Kesme taş, ahşap ve beton kullanılmıştır.

İnce, binayı 1908'de başlayıp 1930'larda sona eren Birinci Ulusal Mimarlık Dönemi içinde değerlendirir ve aynı yıllarda yapılan Afyonkarahisar Lisesi, Kadınana Mektebi ve yıkılmış olan Vilâyet Binası ile benzerliklerine dikkat çeker. Taçkapının üstündeki panoda bugün "Zafer Müzesi" yazar; eski fotoğraflarda aynı yerde "Belediye Dairesi" yazısı okunur.

Müzenin odaları

İnce'nin 2011'deki tarifine göre ziyaretçiler doğu cephedeki kapıdan girer. Üst kata çıkan merdivenin iki yanında, resim öğretmeni Ertuğrul Saraç'ın İstiklâl Savaşı konulu yağlıboya resimleri vardır. Üst kat holünde Büyük Taarruz'un savaş alanlarını gösteren alçı bir topografik maket durur. Güneybatı köşedeki oda Başkomutan Mustafa Kemal Paşa'nın odası olarak düzenlenmiştir; arkasında Atatürk'ü Kocatepe'de gösteren bir resim bulunan çalışma masası ve koltuk takımı buradadır. Yanındaki oda şeref misafirlerine ayrılmıştır. Üçüncü oda Büyük Taarruz kitaplığıdır. Köşedeki bir oda Mareşal Fevzi Çakmak adına düzenlenmiş, karşı taraftaki köşe odası ise İsmet İnönü'nün adını taşır; bu odada sekiz levhada 20-30 Ağustos 1922 arasındaki savaş durumu krokilerle anlatılır, camekânda İnönü'nün üniformaları ve Zafer Anıtı'nın açılışında kullanılan makas sergilenir. Diğer odalar Yarbay Mehmet Fehmi Tınaztepe'ye ve Garp Cephesi Harekât Şube Müdürü Tevfik Bıyıklıoğlu'na ayrılmıştır; buralarda tüfek, tabanca, süngü, kılıç, şarapnel parçaları, top mermileri ve gaz maskesi gibi savaş malzemeleri sergilenir.

İnce makalesinde müzenin yönetim yapısını eleştirir: müze, Başkomutan Tarihî Millî Parkı'na bağlı olduğu için alt kat Çevre ve Orman Bakanlığı il teşkilatına ayrılmıştır ve sahnede millî parktan getirilmiş böcek örnekleri sergilenmektedir. Yazar, müzenin uzman kadroyla desteklenen bir Askerî Müze'ye dönüştürülmesini önerir.

Bugün

Zafer Müzesi, Afyonkarahisar'ın merkezinde Vilâyet Konağı'nın yanındaki yerinde, Büyük Taarruz ve Kurtuluş Savaşı'na dair belge, fotoğraf, harita ve savaş malzemeleriyle ziyaretçi kabul eder. Şuhut'taki Hacı Veli Konağı ise taarruzdan önceki son gecelerin, şehirdeki eski belediye binası taarruzun ikinci gününden zafere kadar geçen günlerin karargâhı olarak anılır.