#1Afet İnan, Atatürk'ün manevi kızlarından biri olarak tanınır, ama hayatı bu sıfattan çok daha fazlasıdır. İlkokul öğretmeni olarak başladığı meslek hayatını Cumhuriyet'in ilk tarih profesörlerinden biri olarak tamamladı, Türk Tarih Kurumu'nun kurucuları arasında yer aldı ve uzun yıllar kurumun başkanlığını yaptı. Bu konuda onun hayatını, Atatürk'le tanışmasını, çalışmalarını ve tartışmalı yönlerini kaynakların verdiği ölçüde anlatıyoruz.
Arka plan: Balkan Savaşları'ndan sonra göçen bir aile
Afet İnan 30 Ekim 1908'de doğdu. Babası orman memuru İsmail Hakkı Uzmay, annesi Doyran müderrisi Emrullah Efendi'nin torunu Şehzane Hanım'dır. Aile Balkan Savaşları'ndan sonra Anadolu'ya göçtü. İngilizce Wikipedia'ya göre Afet 4 Mart 1913'te Adapazarı'nda ilkokula başladı, aile sonra Ankara, Mihalıççık, Karaoğlan ve Biga'ya taşındı.
Annesi Şehzane Hanım veremden öldü; Türkçe Vikipedi bunu 1915 olarak, İngilizce Wikipedia 15 Mayıs 1915 olarak verir. İngilizce maddeye göre babası yeniden evlendi ve Afet kendi geçimini sağlamak için öğretmen olmaya karar verdi. 1920'de altı yıllık ilkokul diplomasını aldı, aile 1921'de Alanya'ya yerleşti. 1922'de Elmalı'da öğretmenlik ehliyeti aldı ve Elmalı Kız Okulu'na başöğretmen olarak atandı. 1925'te Bursa Kız Muallim Mektebi'ni bitirdi ve İzmir'de Redd-i İlhak İlkokulu'nda göreve başladı.
Türkçe Vikipedi'ye göre Afet, Redd-i İlhak İlkokulu'ndaki yeni görevine başladığı sırada bir çay ziyaretinde Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal ile tanıştı. Ailesinin Selanik Doyranlı olması Atatürk'ün ilgisini çekti, ertesi gün Atatürk ailesiyle de tanıştı. İngilizce madde tanışmayı Ekim 1925'e, Atatürk'ün İzmir ziyaretine yerleştirir.
Afet, Atatürk'e öğrenimini sürdürmek ve yabancı dil öğrenmek istediğini söyledi. Kısa süre sonra Ankara'ya tayin edildi, sonra Bakanlığın izniyle Fransızca öğrenmek için İsviçre'nin Lozan şehrine gönderildi. 1927'de yurda dönünce bir süre Notre Dame de Sion Fransız Lisesi'nde okudu. Ortaöğretim tarih öğretmenliği sınavını vererek öğretmenlik ehliyeti aldı ve 1929-1930'da Ankara Musiki Muallim Mektebi'ne tarih ve yurt bilgisi öğretmeni olarak atandı.
Medeni Bilgiler: ders kitabından doğan bir eser
Türkçe maddeye göre Afet göreve başladığında, yurt bilgisi dersinde okutacağı kitabı Atatürk yetersiz buldu. Afet, Fransız lisesinde okuduğu "Instruction Civique" adlı kitaptan çeviriler yaptı. Bu çeviriler, Tevfik Bıyıklıoğlu'nun Almanca eserlerden yaptığı çeviriler ve Atatürk'ün kendi kaleminden çıkan yazılarla birleştirilerek "Vatandaş İçin Medenî Bilgiler" kitabı hazırlandı. Kitap ortaokullarda ders kitabı olarak okutuldu ve 1935'e kadar birkaç kez basıldı. Afet İnan yıllar sonra, 1969'da, "Medeni Bilgiler ve M. Kemal Atatürk'ün El Yazıları" adıyla bu metinleri yayımladı. 1932'den sonra Ankara Kız Lisesi'nde öğretmenliğe devam etti.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
3 Nisan 1930: ilk konferans ve kadınların seçme hakkı
Afet Hanım'ın ilk konferansı, Atatürk'ün isteğiyle 3 Nisan 1930'da Türk Ocağı'nda verdiği, Türk kadınlarının seçim haklarına ilişkin konuşmadır. Türkçe Vikipedi'ye göre konferans için dönemin ünlü hatibi Hamdullah Suphi Bey'den ders aldı. Aynı kaynak, konferansta giyeceği elbiseyi Atatürk'ün bizzat çizdiğini ve gömleği için kendi pırlanta kol düğmelerini hediye ettiğini yazar. Kadınlara belediye seçimlerinde seçme ve seçilme hakkını veren düzenleme de aynı yıl yapıldı; bu süreç bölümde ayrı bir konuda anlatıldı.
Türk Tarih Heyeti'nden Türk Tarih Kurumu'na
Atatürk, Afet'ten Türk Ocakları Yasası'nın 2. ve 3. maddelerinin açıklanması üzerine çalışmasını istedi. Afet, 27-28 Nisan 1930'daki Türk Ocakları Kongresi'nde Aksaray delegesi olarak söz aldı, sonradan Türk Tarih Tezi olarak anılacak bir görüşü dile getirdi ve Türk tarihini bilimsel olarak incelemek için bir heyet kurulmasını önerdi. Bu önerge üzerine kurulan Türk Tarih Heyeti'nin 16 kurucu üyesinden biri oldu.
Türk Ocakları 10 Nisan 1931'de kapatılınca heyet aynı kurucularla bir dernek oldu ve "Türk Tarihi Tetkik Cemiyeti" adını aldı. Adı 3 Ekim 1935'te Türk Tarih Kurumu oldu. Türkçe Vikipedi'ye göre Afet İnan 1935-1952 ve 1957-1958 yıllarında kurumun başkanlığını yaptı. Heyetin yazdığı ve 1931-1941 arasında liselerde okutulan "Türk Tarihinin Ana Hatları" kitabının yazımında da yer aldı. 1929'da Topkapı Sarayı'nda bulunan Pîrî Reis haritasını inceleyen heyette bulundu ve haritanın dünyada tanıtılmasına çalıştı.
Türkçe maddeye göre 14 Ekim 1935 tarihli bir yazıyla Cenevre'de öğrenim görmek üzere görevlendirildi. Cenevre Üniversitesi'nde İsviçreli antropolog Eugène Pittard'ın öğrencisi oldu. Temmuz 1938'de "Türk Osmanlı devrinin ekonomik tarihi" başlıklı teziyle lisansını, Temmuz 1939'da Türk halkının antropolojik özellikleri üzerine teziyle doktorasını tamamladı ve sosyoloji doktoru unvanını aldı. Yani Atatürk öldüğünde Afet Cenevre'deki öğrenimini sürdürüyordu.
Bundan önce, 9 Ocak 1936'da Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi'nin açılışında Türk Tarih Kurumu asbaşkanı olarak ilk dersi verdi. Kendisine öğretim görevliliği teklif edildiğinde bu görevi ancak yüksek lisans ve doktoradan sonra kabul edebileceğini söyledi. Döndükten sonra DTCF'ye doçent vekili olarak atandı; 1942'de doçent, 1950'de profesör oldu. Fakültede Türk devrim tarihi kürsüsünü kurdu, 1977'de kendi isteğiyle emekli oldu.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Kişisel hayatı ve ölümü
1940'ta kadın hastalıkları ve doğum uzmanı Rıfat İnan ile evlenerek İnan soyadını aldı; Arı ve Demir adında iki çocuğu oldu. 1955-1979 arasında UNESCO Türkiye Millî Komisyonu'nda Türk Tarih Kurumu'nu temsil etti. 8 Haziran 1985'te, 76 yaşındayken Ankara'daki evinde kalp krizinden öldü. İngilizce maddeye göre Türk Tarih Vakfı, ailesiyle birlikte iki yılda bir "Afet İnan Tarih Araştırmaları Ödülü" verir.
Afet İnan'ın mirası iki yönlüdür. Bir yanda Cumhuriyet'in ilk kadın tarih profesörlerinden biri, Türk Tarih Kurumu'nun uzun süreli başkanı ve Atatürk'ün el yazılarını yayımlayarak sonraki araştırmacılara kaynak bırakan bir isim vardır. Öbür yanda dönemin ırk antropolojisine dayanan, bugün bilimsel geçerliliği olmayan ölçüm çalışmaları durur. Kaynakların gösterdiği bu iki yüzü birlikte bilmek, onu hem bir "manevi kız" anekdotuna indirgemekten hem de tek bir çalışmasıyla yargılamaktan korur. Görsellerden ilki 1930'daki kadın hakları konferansından sonra çekilen fotoğrafı, ikincisi Atatürk, İnönü ve Afet İnan'ı Ankara Kız Lisesi'nde gösterir.
Arka plan: Balkan Savaşları'ndan sonra göçen bir aile
Afet İnan 30 Ekim 1908'de doğdu. Babası orman memuru İsmail Hakkı Uzmay, annesi Doyran müderrisi Emrullah Efendi'nin torunu Şehzane Hanım'dır. Aile Balkan Savaşları'ndan sonra Anadolu'ya göçtü. İngilizce Wikipedia'ya göre Afet 4 Mart 1913'te Adapazarı'nda ilkokula başladı, aile sonra Ankara, Mihalıççık, Karaoğlan ve Biga'ya taşındı.
Annesi Şehzane Hanım veremden öldü; Türkçe Vikipedi bunu 1915 olarak, İngilizce Wikipedia 15 Mayıs 1915 olarak verir. İngilizce maddeye göre babası yeniden evlendi ve Afet kendi geçimini sağlamak için öğretmen olmaya karar verdi. 1920'de altı yıllık ilkokul diplomasını aldı, aile 1921'de Alanya'ya yerleşti. 1922'de Elmalı'da öğretmenlik ehliyeti aldı ve Elmalı Kız Okulu'na başöğretmen olarak atandı. 1925'te Bursa Kız Muallim Mektebi'ni bitirdi ve İzmir'de Redd-i İlhak İlkokulu'nda göreve başladı.
Dikkat: yanlış bilinen
1925: İzmir'de bir çay ziyaretiDoğum yeri üç ayrı biçimde geçer. Türkçe Vikipedi maddenin girişinde "Selanik", metin içinde "Makedonya'da Doyran kasabası" der; İngilizce Wikipedia ise Selanik vilayetine bağlı Kesendire (bugün Yunanistan'da Kassandra) kazasını verir. Aile Doyranlıdır; çelişki büyük olasılıkla ailenin memleketiyle doğumun gerçekleştiği yerin karıştırılmasından doğar. Doğum tarihi (30 Ekim 1908) ise iki kaynakta aynıdır.
Türkçe Vikipedi'ye göre Afet, Redd-i İlhak İlkokulu'ndaki yeni görevine başladığı sırada bir çay ziyaretinde Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal ile tanıştı. Ailesinin Selanik Doyranlı olması Atatürk'ün ilgisini çekti, ertesi gün Atatürk ailesiyle de tanıştı. İngilizce madde tanışmayı Ekim 1925'e, Atatürk'ün İzmir ziyaretine yerleştirir.
Afet, Atatürk'e öğrenimini sürdürmek ve yabancı dil öğrenmek istediğini söyledi. Kısa süre sonra Ankara'ya tayin edildi, sonra Bakanlığın izniyle Fransızca öğrenmek için İsviçre'nin Lozan şehrine gönderildi. 1927'de yurda dönünce bir süre Notre Dame de Sion Fransız Lisesi'nde okudu. Ortaöğretim tarih öğretmenliği sınavını vererek öğretmenlik ehliyeti aldı ve 1929-1930'da Ankara Musiki Muallim Mektebi'ne tarih ve yurt bilgisi öğretmeni olarak atandı.
Medeni Bilgiler: ders kitabından doğan bir eser
Türkçe maddeye göre Afet göreve başladığında, yurt bilgisi dersinde okutacağı kitabı Atatürk yetersiz buldu. Afet, Fransız lisesinde okuduğu "Instruction Civique" adlı kitaptan çeviriler yaptı. Bu çeviriler, Tevfik Bıyıklıoğlu'nun Almanca eserlerden yaptığı çeviriler ve Atatürk'ün kendi kaleminden çıkan yazılarla birleştirilerek "Vatandaş İçin Medenî Bilgiler" kitabı hazırlandı. Kitap ortaokullarda ders kitabı olarak okutuldu ve 1935'e kadar birkaç kez basıldı. Afet İnan yıllar sonra, 1969'da, "Medeni Bilgiler ve M. Kemal Atatürk'ün El Yazıları" adıyla bu metinleri yayımladı. 1932'den sonra Ankara Kız Lisesi'nde öğretmenliğe devam etti.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
3 Nisan 1930: ilk konferans ve kadınların seçme hakkı
Afet Hanım'ın ilk konferansı, Atatürk'ün isteğiyle 3 Nisan 1930'da Türk Ocağı'nda verdiği, Türk kadınlarının seçim haklarına ilişkin konuşmadır. Türkçe Vikipedi'ye göre konferans için dönemin ünlü hatibi Hamdullah Suphi Bey'den ders aldı. Aynı kaynak, konferansta giyeceği elbiseyi Atatürk'ün bizzat çizdiğini ve gömleği için kendi pırlanta kol düğmelerini hediye ettiğini yazar. Kadınlara belediye seçimlerinde seçme ve seçilme hakkını veren düzenleme de aynı yıl yapıldı; bu süreç bölümde ayrı bir konuda anlatıldı.
Türk Tarih Heyeti'nden Türk Tarih Kurumu'na
Atatürk, Afet'ten Türk Ocakları Yasası'nın 2. ve 3. maddelerinin açıklanması üzerine çalışmasını istedi. Afet, 27-28 Nisan 1930'daki Türk Ocakları Kongresi'nde Aksaray delegesi olarak söz aldı, sonradan Türk Tarih Tezi olarak anılacak bir görüşü dile getirdi ve Türk tarihini bilimsel olarak incelemek için bir heyet kurulmasını önerdi. Bu önerge üzerine kurulan Türk Tarih Heyeti'nin 16 kurucu üyesinden biri oldu.
Türk Ocakları 10 Nisan 1931'de kapatılınca heyet aynı kurucularla bir dernek oldu ve "Türk Tarihi Tetkik Cemiyeti" adını aldı. Adı 3 Ekim 1935'te Türk Tarih Kurumu oldu. Türkçe Vikipedi'ye göre Afet İnan 1935-1952 ve 1957-1958 yıllarında kurumun başkanlığını yaptı. Heyetin yazdığı ve 1931-1941 arasında liselerde okutulan "Türk Tarihinin Ana Hatları" kitabının yazımında da yer aldı. 1929'da Topkapı Sarayı'nda bulunan Pîrî Reis haritasını inceleyen heyette bulundu ve haritanın dünyada tanıtılmasına çalıştı.
Dikkat: yanlış bilinen
Cenevre: Eugène Pittard'ın öğrencisiKafatası ölçümleri, Afet İnan'ın en çok eleştirilen çalışmasıdır ve burada saklamadan aktarıyoruz. Türkçe Vikipedi, 1930'ların başında "Türk ırkının kafatasını tespit etme" çalışmaları yürüttüğünü, bu amaçla Türkiye'nin birçok yerinde mezarların açılıp kafataslarının ölçüldüğünü yazar. Mimar Sinan'ın kökeni tartışılınca Afet Hanım mezarın açılıp kafatasının ölçülmesini önerdi; ölçüm 1 Ağustos 1935'te yapıldı. İngilizce Wikipedia, Anadolu'da altmış binden fazla kafatası ölçtüğünü ve bunun Türk Tarih Tezi'ni desteklemeye yönelik olduğunu belirtir. Bu ırk merkezli antropoloji yaklaşımı bugün bilim dünyasında kabul görmez.
Türkçe maddeye göre 14 Ekim 1935 tarihli bir yazıyla Cenevre'de öğrenim görmek üzere görevlendirildi. Cenevre Üniversitesi'nde İsviçreli antropolog Eugène Pittard'ın öğrencisi oldu. Temmuz 1938'de "Türk Osmanlı devrinin ekonomik tarihi" başlıklı teziyle lisansını, Temmuz 1939'da Türk halkının antropolojik özellikleri üzerine teziyle doktorasını tamamladı ve sosyoloji doktoru unvanını aldı. Yani Atatürk öldüğünde Afet Cenevre'deki öğrenimini sürdürüyordu.
Bundan önce, 9 Ocak 1936'da Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi'nin açılışında Türk Tarih Kurumu asbaşkanı olarak ilk dersi verdi. Kendisine öğretim görevliliği teklif edildiğinde bu görevi ancak yüksek lisans ve doktoradan sonra kabul edebileceğini söyledi. Döndükten sonra DTCF'ye doçent vekili olarak atandı; 1942'de doçent, 1950'de profesör oldu. Fakültede Türk devrim tarihi kürsüsünü kurdu, 1977'de kendi isteğiyle emekli oldu.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Kişisel hayatı ve ölümü
1940'ta kadın hastalıkları ve doğum uzmanı Rıfat İnan ile evlenerek İnan soyadını aldı; Arı ve Demir adında iki çocuğu oldu. 1955-1979 arasında UNESCO Türkiye Millî Komisyonu'nda Türk Tarih Kurumu'nu temsil etti. 8 Haziran 1985'te, 76 yaşındayken Ankara'daki evinde kalp krizinden öldü. İngilizce maddeye göre Türk Tarih Vakfı, ailesiyle birlikte iki yılda bir "Afet İnan Tarih Araştırmaları Ödülü" verir.
Tarih notu
Bugünkü anlamıKronoloji: 30 Ekim 1908 doğum. 1915 annesinin ölümü. 1922 Elmalı'da başöğretmenlik. 1925 Bursa Kız Muallim Mektebi'nden mezuniyet; İzmir'de Atatürk'le tanışma. 1927 Lozan'dan dönüş. 3 Nisan 1930 ilk konferans. 27-28 Nisan 1930 Türk Ocakları Kongresi'ndeki önerge. 3 Ekim 1935 Türk Tarih Kurumu adı. 9 Ocak 1936 DTCF'deki ilk ders. Temmuz 1939 Cenevre doktorası. 1950 profesörlük. 1977 emeklilik. 8 Haziran 1985 ölüm.
Afet İnan'ın mirası iki yönlüdür. Bir yanda Cumhuriyet'in ilk kadın tarih profesörlerinden biri, Türk Tarih Kurumu'nun uzun süreli başkanı ve Atatürk'ün el yazılarını yayımlayarak sonraki araştırmacılara kaynak bırakan bir isim vardır. Öbür yanda dönemin ırk antropolojisine dayanan, bugün bilimsel geçerliliği olmayan ölçüm çalışmaları durur. Kaynakların gösterdiği bu iki yüzü birlikte bilmek, onu hem bir "manevi kız" anekdotuna indirgemekten hem de tek bir çalışmasıyla yargılamaktan korur. Görsellerden ilki 1930'daki kadın hakları konferansından sonra çekilen fotoğrafı, ikincisi Atatürk, İnönü ve Afet İnan'ı Ankara Kız Lisesi'nde gösterir.
Kaynaklar
- Vikipedi, Afet İnan maddesi (tr.wikipedia.org)
- İngilizce Wikipedia, Afet İnan maddesi (en.wikipedia.org)