#1Bir ilçeye adını veren komutan
Gaziantep'in en kalabalık ilçesi Şahinbey, adını Antep Savunması'nın ilk kahramanlarından birinden alır. Türkçe Vikipedi'nin Şahin Bey maddesine göre asıl adı Mehmed Said olan Şahin Bey, Kuvâ-yi Milliye önderlerinden bir askerdi ve 28 Mart 1920'de Kilis-Antep yolundaki Elmalı Köprüsü'nde Fransız kuvvetlerine karşı çarpışırken öldü. Antep'in on bir aylık savunması onun ölümünden birkaç gün sonra, 1 Nisan 1920'de başladı. Bu konu, Şahin Bey'in hayatını Türkçe ve İngilizce Şahin Bey maddelerine, Güney Cephesi'ndeki genel durumu da Türkçe Vikipedi'nin Türk Kurtuluş Savaşı Güney Cephesi ve Şahinbey maddelerine dayanarak anlatır. Antep Savunması'nın kendisi forumda ayrı bir konuda ele alınmıştır.
Doğumu ve ailesi
Türkçe maddeye göre Şahin Bey 1877'de Antep'in Bostancı Mahallesi'nde doğdu. Babası Abdullah Efendi, annesi Ayyuş Hanım'dı. Babası küçük yaşta öldüğü için dayısının yanında büyüdü. İngilizce madde de aynı bilgileri verir ve onun "Şahan Bey" olarak da anıldığını, bunun yerel Türkçe ağızdaki söyleniş olduğunu ekler. Şahin Bey 1902'de Zeynep adında bir kadınla evlendi; Türkçe maddeye göre Hayri ve Mehmet Sait adında iki oğlu oldu (İngilizce madde ilk oğlunun adını Mehmet Hayri olarak verir).Dikkat: yanlış bilinen
Doğum yeri tartışmalıdır. Her iki madde de yaygın kanının Antep'in Bostancı Mahallesi olduğunu, ancak başka bir görüşe göre Şahin Bey'in bugün Suriye sınırları içinde kalan Zilif köyünde doğduğunu ve Türkmen Elbeyli boyuna mensup olduğunu yazar. İngilizce madde Zilif'i bugünkü Kuzeybatı Suriye'deki el-Bab ilçesine yerleştirir. Hangi görüşün doğru olduğu bu konunun dayandığı kaynaklarda kesinleşmemiştir.
Yirmi yıllık askerlik: Yemen'den Filistin'e
Türkçe maddeye göre Şahin Bey 1899'da asker olarak Yemen'e gitti ve orada başçavuşluğa yükseldi. 1911'de Trablusgarp Savaşı'na gönüllü katıldı. Ardından Balkan Savaşları'nda Çatalca cephesinde görev aldı. Birinci Dünya Savaşı'nda önce Galiçya Cephesi'nde, 1917'de de Sina ve Filistin Cephesi'nde bulundu. Türkçe maddeye göre buradaki başarılarından dolayı mülâzım-ı sâni, yani asteğmen rütbesini aldı. 1918'de İngiliz kuvvetlerine esir düştü.İngilizce madde bu yılları daha geniş bir çerçeveyle anlatır: Yemen'de bölgeyi Osmanlı'dan almaya çalışan yerel imamlara karşı savaştığını, Trablusgarp'taki savaşın İtalyan zaferiyle bittiğini ve Osmanlı'nın Kuzey Afrika'daki varlığına son verdiğini, Balkanlar'da da başka bir yenilgiyle karşılaştığını yazar. Bu anlatıma göre Şahin Bey'in askerlik hayatı, Osmanlı'nın son yirmi yılındaki hemen bütün büyük cepheleri kapsar.
Dikkat: yanlış bilinen
Küçük tutarsızlıklar: Türkçe madde Galiçya görevini "I. Dünya Savaşı'ndan önce" diye verir; oysa Galiçya Cephesi Birinci Dünya Savaşı'nın bir cephesidir ve İngilizce madde de bu görevi Osmanlı'nın savaşa girmesinden sonraya koyar. Esaretten dönüş de farklı anlatılır: Türkçe madde "1919 yılı sonlarına kadar esir tutulduktan sonra Mondros Mütarekesi uyarınca serbest bırakıldığını" yazar, İngilizce madde yalnızca 1919'a kadar serbest bırakılmadığını söyler. Rütbe bilgisi (mülâzım-ı sâni) yalnızca Türkçe maddededir.
Antep'e dönüş ve Kilis yolu
Türkçe maddeye göre esaretten dönen Şahin Bey, Harbiye Nezareti tarafından Birecik Askerlik Şubesi Başkanlığına atandı; ancak bu göreve gitmeden Antep Heyet-i Merkeziyesi'ne başvurdu ve heyet onu Kilis-Antep yolu Kuvâ-yi Milliye komutanlığına getirdi. İngilizce madde de 1919'da memleketine dönen Şahin Bey'in Kilis ile Antep arasındaki önemli yolu denetleme görevi aldığını yazar.Bu yolun önemi, bölgedeki işgalin seyrinden anlaşılır. Türkçe Vikipedi'nin Güney Cephesi maddesine göre Mondros'tan sonra İngiliz orduları Maraş, Antep, Urfa, Adana ve çevresini işgal etti; İngilizler 17 Aralık 1918'de Antep'e girdi. İngiltere ile Fransa arasındaki anlaşma gereğince bölge Fransızlara bırakıldı ve madde, Fransızların 29 Ekim 1919'da Kilis'i, 5 Kasım 1919'da Antep'i işgal ettiğini yazar. Antep'in güneyindeki Kilis, Fransızların Suriye'den gelen takviye ve ikmal yolu üzerindeydi.
Dikkat: yanlış bilinen
Antep'in işgal tarihi: Türkçe Vikipedi'nin Güney Cephesi maddesi aynı metin içinde iki farklı tarih verir. Bir bölümde "Fransızlar 1 Nisan 1919'da Antep'i işgal ettiler" yazılıdır; başka bir bölümde ise İngilizlerin 17 Aralık 1918'de Antep'e girdiği, Fransızların da 5 Kasım 1919'da Antep'i işgal ettiği anlatılır. 1 Nisan, Antep Savunması'nın başladığı 1920 yılının tarihidir; ilk ifadede bir yıl karışıklığı olması olasıdır. Bu konuda 5 Kasım 1919 tarihi kullanılmıştır.
1920 başı: Fransız kollarına karşı
Türkçe maddeye göre Şahin Bey, Kilis-Antep yolunun savunmasını üstlenerek milis kuvvetlerini düzenledi ve 1920 başlarından itibaren Fransız kuvvetlerine karşı mücadeleye başladı. Şubat ve mart başlarında Fransızların Antep üzerine sevkiyatlarını durdurdu ve bu kuvvetleri geri çekilmeye zorladı. İngilizce madde, Şahin Bey'in Maraş'taki silah arkadaşlarının başarısını örnek aldığını yazar.Son çarpışma: Elmalı Köprüsü
İngilizce maddeye göre Şahin Bey, Fransız ordusunun öncü kuvveti olan ve 26 Mart 1920 sabahı Kilis'ten Antep'e yola çıkan Charles Joseph Édouard Andréa komutasındaki birliğe saldırdı. Çarpışma Türk tarafının ilerleyişiyle başladı, ancak Fransız ana kuvveti savaş alanına ulaşınca yenilgiye dönüştü. Şahin Bey yine de ilerleyen Andréa birliğiyle savaşmayı sürdürdü ve onları Elmalı Köprüsü'nde durdurdu. 28 Mart'ta o ve adamları öldürüldü; İngilizce madde bunun Henri Gouraud ve Andréa kuvvetlerinin Antep'e girmesine yol açtığını yazar. Türkçe madde ise Fransız takviyeleri ve ağır ateş gücü karşısında Şahin Bey ve diğer Türk birliklerinin geri çekilmek zorunda kaldığını, Şahin Bey'in 28 Mart'ta kendi birliklerince tutulan Elmalı köprüsündeki çarpışmada öldüğünü anlatır.Dikkat: yanlış bilinen
Fransız kolunun çıkış tarihi ve yönü: Türkçe madde "24 Mart'ta kalabalık bir Fransız gücü Urfa'ya harekâta geçmiş" der; İngilizce madde ise kolun 26 Mart sabahı Kilis'ten Antep'e yola çıktığını yazar. Kilis-Antep yolunda geçen bir çarpışma için "Urfa" yönü tutarsız görünmektedir. Ölüm tarihi olan 28 Mart 1920 konusunda iki madde uyuşur. Şahinbey ilçesi maddesinde Şahin Bey'e atfedilen "Düşman cesedimi çiğnemeden Antep'e giremez" sözü ise yalnızca bu ilçe maddesinde, kaynağı belirtilmeden geçer; Şahin Bey maddelerinde yer almaz. Söz bu nedenle doğrulanmış bir alıntı olarak verilmemiştir.
Ad ve anıt
Türkçe maddeye göre asıl adı Mehmet Sait olan komutana "Şahin Bey" lakabı, Urfa yolunda gösterdiği mücadele nedeniyle takıldı. Antep Savunması'ndaki üstün yararlılıkları nedeniyle Şahinbey ilçesine onun adı verildi. Şahinbey maddesine göre ilçe, Gaziantep'in 1987'de büyükşehir olmasından sonra bu statüye kavuştu. Aynı madde, Atatürk'ün nüfus kütüğüne kayıtlı olduğu Bey Mahallesi'nin de bu ilçede bulunduğunu yazar. Şahin Bey'in öldüğü Elmalı Köprüsü yakınında, Gaziantep-Kilis karayolunun 28. kilometresinde bir anıt mezar yaptırıldı.Ölümünden sonra: Antep'in on bir ayı
Güney Cephesi maddesine göre Antep Savunması 1 Nisan 1920'de başladı ve on bir ay sürdükten sonra açlık yüzünden sona erdi. Madde, savunma süresince Fransızların şehre 70.000 mermi attığını ve 6.000 Antepli'nin öldüğünü yazar; aynı maddenin başka bir bölümünde Türk tarafındaki ölü sayısı 6317 olarak verilir. Türkiye Büyük Millet Meclisi 8 Şubat 1921 tarihli toplantısında Antep'e "Gazi" unvanını verdi. 20 Ekim 1921'de imzalanan Ankara Antlaşması'ndan sonra son Fransız askeri 25 Aralık 1921'de Antep'ten ayrıldı.
Bir silah arkadaşı
Şahin Bey maddesi, onun yanında savaşan Refik Ülkümen'in de hikâyesine değinir: Şahin Bey birkaç hafta sonra öleceği sırada yanında bulunan Refik Ülkümen, Büyük Taarruz'dan sonra İstiklal Madalyası ve teğmen rütbesi aldı. Sivil hayata döndükten sonra 1937'de Atatürk'ün emriyle adamlarıyla Amanoslar'a çıkarak Fransızların Hatay'dan çekilmesi için çalıştı ve İskenderun'un ilk Türk belediye başkanı oldu. Bu bilgiler yalnızca Türkçe maddede ve ayrı bir kaynak gösterilmeden yer alır.Kronoloji
- 1877: Antep'te (ya da Zilif'te) doğdu
- 1899: Yemen'e asker olarak gitti
- 1902: Zeynep Hanım'la evlendi
- 1911: Trablusgarp Savaşı'na gönüllü katıldı
- 1912-1913: Balkan Savaşları, Çatalca
- 1917: Sina ve Filistin Cephesi
- 1918: İngilizlere esir düştü
- 17 Aralık 1918: İngilizler Antep'e girdi
- 5 Kasım 1919: Fransızlar Antep'i işgal etti
- 26 Mart 1920: Andréa kolu Kilis'ten yola çıktı (İngilizce maddeye göre)
- 28 Mart 1920: Elmalı Köprüsü'nde öldü
- 1 Nisan 1920: Antep Savunması başladı
- 8 Şubat 1921: Antep'e "Gazi" unvanı
- 25 Aralık 1921: Son Fransız askeri Antep'ten ayrıldı
Kaynaklar
- Vikipedi, Şahin Bey maddesi (tr.wikipedia.org)
- İngilizce Wikipedia, Şahin Bey maddesi (en.wikipedia.org)
- Vikipedi, Türk Kurtuluş Savaşı Güney Cephesi maddesi (tr.wikipedia.org)
- Vikipedi, Şahinbey maddesi (tr.wikipedia.org)