Millî Mücadele'nin Trakya'daki askerî yüzü Cafer Tayyar Bey'dir. Türkçe Vikipedi'ye göre 1877'de Priştine'de doğdu, 3 Ocak 1958'de İstanbul'da öldü; Millî Mücadele döneminde "Trakya Millî Kumandanı" olarak tanındı ve kırmızı-yeşil şeritli İstiklâl Madalyası sahibidir. İngilizce Wikipedia da Çanakkale savunmasına katıldığını, savaştan sonra Mustafa Kemal Paşa'nın kuvvetlerine katıldığını yazar. Ancak Anadolu'daki çoğu komutandan farklı olarak savaşın büyük bölümünü Yunan esaretinde geçirdi. Cafer Tayyar PaşaGörsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Priştine'den Çanakkale'ye
Türkçe Vikipedi'ye göre babası Plevne savunmasında ölen Yüzbaşı Emin Bey'dir. 1901'de Harp Okulu'ndan teğmen, 1904'te Harp Akademisi'nden kurmay yüzbaşı olarak çıktı. Makedonya'daki ilk görev yerinde İttihat ve Terakki'ye girdi ve Rumeli'de çeşitli çatışmalara katıldı. 1910-1912 arasında iki kez İpek Sancağı mutasarrıfı oldu. Balkan Savaşları'nda Mürettep 2. Kolordu kurmaylığı ve Garp Ordusu'nda görev yaptı. Birinci Dünya Savaşı'nda 3 Aralık 1914'te Çanakkale Cephesi'nde 1. Tümen'in komutanı oldu, 14 Aralık 1915'te miralaylığa yükseldi; sonra 2. ve 18. kolordularda görev aldı ve 20 Temmuz 1918'de Edirne'deki 1. Kolordu'nun komutanı oldu.
Trakya'da Müdafaa-i Hukuk
Trakya'da örgütlenme Anadolu'dan önce başlamıştı. Türkçe Vikipedi'ye göre Trakya-Paşaeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti 30 Kasım 1918'de Edirne'de resmen kuruldu; Doğu ve Batı Trakya'yı tek bayrak altında toplamak ve bölgedeki Müslüman nüfusa sahip çıkmak amacındaydı. Cemiyet 10 Temmuz 1919'dan 9-13 Mayıs 1920'ye kadar beş kongre yaptı ve Sivas Kongresi'nden sonra, Ekim 1919'da Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti'ne katıldı. Madde, cemiyetin 1. Kolordu'ya savaş için gerekli unsurları sağladığını ve Trakya'da bir hükûmet gibi algılandığını yazar. Cafer Tayyar Bey, Mustafa Kemal Paşa'nın Samsun'a çıkışından sonra onunla temas kurdu ve 12 Kasım 1919'da çektiği telgrafla ona bağlılığını bildirdi. Trakya-Paşaeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti Lüleburgaz Kongresi idare heyeti, 31 Mart 1920Görsel: Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0, yazar: Cem Altınel. Dosya sayfası
Tarih notu
1877: Priştine'de doğum. 3 Aralık 1914: Çanakkale'de 1. Tümen Komutanı. 20 Temmuz 1918: 1. Kolordu Komutanı. 30 Kasım 1918: Trakya-Paşaeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti kuruldu. 12 Kasım 1919: Mustafa Kemal'e bağlılık telgrafı. 16 Mart 1920: Edirne'de sıkıyönetim. 20 Nisan 1920: İstanbul hükûmetince görevden alındı. 20 Temmuz 1920: Yunan taarruzu başladı. Mart 1923 sonu: Esaretten kurtuldu. 24 Eylül 1923: Mirliva. 17 Kasım 1924: Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası. 9 Ocak 1928: Emeklilik. 3 Ocak 1958: Ölüm.
16 Mart 1920 ve "Trakya Millî Kumandanı"
Türkçe Vikipedi'ye göre Cafer Tayyar Bey, İstanbul'un işgal edildiği 16 Mart 1920'de işgali protesto eden bir beyanname yayımladı ve Edirne'de sıkıyönetim ilan etti. İstanbul hükûmeti onu 20 Nisan 1920'de görevden alınca, Edirne milletvekili Faik Kaltakkıran, Edirne Belediye Başkanı Şevket Dağdeviren, avukat Şeref Aykut ve tüccar Kasım Yolageldili'nin kurduğu Trakya-Paşaeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti Merkez Heyeti'nin kararıyla "Trakya Millî Kumandanı" olarak görevini sürdürdü. TBMM'nin birinci döneminde Edirne milletvekili seçildi, ama görevi yüzünden Edirne'den ayrılamadı ve Ankara'ya gidemedi.
Havsa'da esaret
Türkçe Vikipedi'ye göre Yunan ordusunun 20 Temmuz 1920'de başlayan Trakya taarruzunun beşinci gününde Havsa ile Bostanlı arasında esir düştü ve Atina'ya gönderildi. Madde, hatıralarında esaret sırasında Rumeli'nin aydın ve ileri gelenlerinin geceleyin evlerinden alınıp yollarda ve vapurlarda kötü muameleye uğradığını anlattığını aktarır. Mart 1923 sonuna kadar esir kaldı; serbest bırakıldıktan sonra 11 Nisan 1923'te Ankara'ya gelip TBMM'deki yerini aldı. 12 Ağustos 1923'te 7. Kolordu'nun komutanı oldu ve 24 Eylül 1923'te mirlivalığa yükselerek paşa oldu; bu iki tarihi İngilizce Wikipedia da verir.
Dikkat: yanlış bilinen
Türkçe Vikipedi'nin giriş bölümü milletvekilliğini Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası kapatıldıktan sonra bağımsız olarak "1 Kasım 1928'e kadar" sürdürdüğünü yazar; aynı maddenin yaşam bölümü ise milletvekilliğinin 1 Kasım 1927'de sona erdiğini ve 9 Ocak 1928'de emekli olduğunu belirtir. İkinci dönem TBMM'nin 1927'de sona erdiği düşünüldüğünde yaşam bölümündeki 1927 tarihi daha tutarlıdır. Nasturi ayaklanmasından sonra Musul'a yönelmek için izin istediğine dair anlatı ise maddede onun kendi ifadesi olarak geçer.
Nasturi harekâtı, Terakkiperver ve İzmir davası
Türkçe Vikipedi'ye göre 1924'te Güneydoğu Anadolu'daki Nasturi ayaklanmasını bastırmakla görevlendirildi ve ayaklanma 26 Eylül'de bastırıldı; İngilizce Wikipedia bunu Asuri ayaklanması olarak anar. İkinci dönemde yeniden Edirne milletvekili seçildi ve 21 Kasım 1923'te kırmızı-yeşil şeritli İstiklâl Madalyası aldı. 17 Kasım 1924'te kurulan Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'nın kurucuları arasında yer aldı; fırkanın maddesindeki milletvekili listesinde de Edirne mebusu olarak görünür. 1926'da İzmir suikastı davasında adı geçti ve İstiklal Mahkemesi'ndeki yargılamada aklandı. Türkçe maddenin dış bağlantıları arasında Nutuk'tan Cafer Tayyar Bey'in Trakya'daki tutumunu eleştiren bölüme ayrılmış bir metin de bulunur.
Ek bilgi
Türkçe Vikipedi'ye göre milletvekilliği bittikten sonra orduya dönmek istedi ama açığa alındı ve 9 Ocak 1928'de emekliye ayrıldı; ardından aktif siyasetten çekildi. 3 Ocak 1958'de İstanbul'da öldü ve Karacaahmet Mezarlığı'na gömüldü.
#1
