Nuri Conker: Atatürk'e "Kemal" ve "sen" diye hitap eden arkadaş, Conkbayırı'ndan gelen soyadı ve Zabit ve Kumandan

Nuri Conker'in adı, Atatürk'ün en çok bilinen kitaplarından birinin adında saklıdır: "Zabit ve Kumandan ile Hasbihal". Ama Nuri Bey yalnızca bir kitabın muhatabı değildi. Selanik'te mahalle arkadaşı, askerî okullarda sınıf arkadaşı, Trablusgarp'tan Millî Mücadele'ye silah arkadaşı ve Cumhuriyet'te Meclis başkanvekiliydi. Bu konuda hayatını tarih tarih, kaynakların verdiği rütbe ve görev kayıtlarıyla izliyoruz.

Arka plan: Selanik'ten Harbiye'ye

Mehmet Nuri Conker, Selanik'te doğdu; babası Osman Bey'dir. Türkçe Vikipedi'ye göre Mustafa Kemal ile Selanik'te mahalle arkadaşıydılar; sonra Askerî Rüştiye'de, Manastır İdadisi'nde, İstanbul'daki Harbiye'de ve Harp Akademisi'nde okul arkadaşı oldular.

Türkçe maddedeki kayda göre Nuri Bey 14 Mart 1900'de Harp Okulu'na girdi, 6 Aralık 1902'de teğmen olarak çıktı ve Harp Akademisi'nden 5 Kasım 1905'te mümtaz yüzbaşı rütbesiyle mezun olarak 3. Ordu emrine verildi. Bu tarihler, Atatürk'ün aynı okullardaki takvimiyle örtüşür.
Rütbe rütbe askerî kariyeri

Türkçe Vikipedi'deki kayıtlar şöyle sıralanır:

• 17 Ekim 1906: 34. Alay 3. Tabur 4. Bölük Komutanı.
• 20 Mart 1907: 3. Ordu 5. Nişancı Taburu Komutan Yardımcısı.
• 26 Ağustos 1910: 5. Ordu Küçük Zabit (Astsubay) Okulu Müdürü.
• 28 Mart 1911: Kurmay yüzbaşı.
• 22 Haziran 1911: Üsküp Redif Tümeni Kurmay Başkanı; 31 Ekim 1911: Bingazi Kuvvetleri Kurmayı.
• 5 Kasım 1911: Kurmay kıdemli yüzbaşı; 2 Ocak 1912: Bingazi Genel Komutanlığı Kurmayı; 5 Haziran 1912: Kurmay binbaşı.
• 16 Ekim 1912: İstanbul'a dönüş; 25 Kasım 1912: Çanakkale Boğazı Kolordusu Kurmayı.
• 8 Şubat 1913: Bolayır Muharebesi'nde yaralanma; 27 Nisan 1913: tedavi için Almanya'ya.
• 15 Aralık 1913: Genelkurmay 2. Şube; 8 Ocak 1914: 1. Tümen Kurmay Başkanı; 13 Temmuz 1914: 24. Piyade Alayı Komutanı.
• 5 Eylül 1915: Kurmay yarbay ve 8. Tümen Komutanı.
• 23 Nisan 1917: Lahey askerî ataşesi.

Bu liste, Nuri Bey'in Trablusgarp'ta Bingazi tarafında, Balkan Savaşı'nda Bolayır'da, Çanakkale'de ise tümen komutanlığına yükselecek kadar ön safta olduğunu gösterir. İngilizce Wikipedia iki kez yaralandığını yazar: biri Bolayır'da, diğeri Çanakkale'de Conkbayırı'nda.


Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Archives of Turkish Grand National Assembly (Kamutay Albüm-1935). Dosya sayfası

Conker soyadı

Türkçe ve İngilizce kaynaklar soyadının Atatürk tarafından, Conkbayırı muharebelerindeki başarısına atfen verildiğinde birleşir. "Conk" hecesi Conkbayırı'ndan gelir. Türkçe maddeye göre ikisi Çanakkale'de Anafartalar ve Conkbayırı muharebelerinde, ardından Doğu'da Muş cephesinde de birlikte görev yaptı.

Millî Mücadele: Ankara Komutanlığı'ndan Adana Valiliği'ne

Nuri Bey 13 Haziran 1920'de Kurtuluş Savaşı'na katılmak için Ankara'ya geldi. TBMM onu Basın ve İstihbarat Genel Müdürlüğü'ne atadı. 11 Eylül 1920'de Ankara Komutanı, 16 Eylül 1920'de 41. Tümen Komutanı oldu. 11 Şubat 1921'de tümen komutanlığına ek olarak Adana Valiliği'ne getirildi. 27 Şubat 1921'de satın alma ve eşya sevkiyatı işleriyle Almanya'ya gönderildi. 1 Eylül 1923'te kurmay albaylığa yükseldi ve TBMM tarafından kırmızı şeritli İstiklal Madalyası ile ödüllendirildi.
Meclis yılları

Türkçe Vikipedi'ye göre Nuri Bey TBMM'nin II. ve III. Dönemlerinde Kütahya, IV. Dönem'de (ara seçimle) ve V. Dönem'de Gaziantep milletvekili oldu. 4 Temmuz 1927'de kendi isteğiyle ordudan emekliye ayrıldı. II. Dönem'de 5. Şube Başkanı, IV. Dönem'de Parlamentolar Türk Grubu kurucu üyesi, V. Dönem'de TBMM başkanvekili oldu. İngilizce madde, 1935'te bir süre Meclis başkanlığına vekâlet ettiğini de yazar. Türkçe kaynağa göre Almanca, İngilizce kaynağa göre Fransızca, Almanca ve Arapça bilirdi.

Ailesi

İngilizce Wikipedia'ya göre Nuri Bey, Nedime Hanım ile evlendi ve dört çocukları oldu. Kız kardeşi Dürriye Hanım, Salih Bozok ile evlendi. Türkçe maddeye göre babaları Hoca Osman Efendi, oğlu Nuri Bey'e ve damadı Salih Bey'e, yeni fikirleri yüzünden şaka yollu "Farmasonlar" derdi.

"Kemal" diyebilen arkadaş

Türkçe Vikipedi, Nuri Bey'in Latife Hanım dışında Atatürk'e adıyla, "Kemal" diye, ve ikinci tekil şahısla, "sen" diye hitap edebilen tek kişi olduğunu yazar. Atatürk ile şakalaşmaları ve konuşmaları samimi bir havada geçerdi. Aynı madde, Atatürk'ün ölümüne annesinden sonra en çok üzüldüğü kişinin Nuri Bey olduğunu, ölüm haberini alınca "Ah Nuri, bizi nasıl bırakıp gidersin" diyerek ağladığını, sonra arabasına binip saatlerce dolaştığını ve kendisinden haber alınamadığını aktarır.

Zabit ve Kumandan

Nuri Bey'in "Zabit ve Kumandan" adlı bir kitabı vardır. Atatürk'ün "Zabit ve Kumandan ile Hasbihal" adlı eseri, bu kitabı okuduktan sonra yazdığı ve onunla sohbet eder gibi verdiği bir cevaptır. "Hasbihal" sohbet, dertleşme demektir.

Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: NA. Dosya sayfası

Sonuç: 11 Ocak 1937

Nuri Conker 11 Ocak 1937'de Ankara'da bir kalp krizi sonucu öldü. Cebeci Askerî Şehitliği'ne gömüldü; Salih Bozok'un Türkçe Vikipedi maddesine göre 1941'de Salih Bey de vasiyeti üzerine onun yanına gömüldü. Böylece Selanik'teki mahalle arkadaşlığından doğan üçlüden ikisi Ankara'da yan yana yatar.

Bugünkü anlamı

Nuri Conker'in hayatı, Atatürk'ün kuşağından bir kurmay subayın tipik yolunu da gösterir: Harbiye ve Harp Akademisi, Trablusgarp, Balkan Savaşı'nda yara, Çanakkale'de tümen komutanlığı, bir Avrupa başkentinde ataşelik, Millî Mücadele'de komutanlık ve valilik, sonra Meclis. Atatürk'le ilişkisinin ayrıcalıklı yanı ise kaynakların altını çizdiği o küçük ayrıntıdadır: ona "Kemal" ve "sen" diyebilmesi. Görsellerden ilki Nuri Conker'in 1935 tarihli portresi, ikincisi onu Atatürk ve Ülkü Adatepe ile gösterir.