Preveze Deniz Muharebesi (28 Eylül 1538): Barbaros ve Andrea Doria

Preveze Deniz Muharebesi, 28 Eylül 1538'de bugünkü Yunanistan'ın kuzeybatısında, İyon Denizi'ndeki Preveze (Narda/Arta) Körfezi açıklarında yapıldı. Osmanlı donanmasına kaptan-ı derya Barbaros Hayreddin Paşa, Papa III. Paulus'un öncülüğünde kurulan Kutsal İttifak donanmasına ise imparator V. Karl'ın hizmetindeki Cenevizli amiral Andrea Doria komuta ediyordu. Muharebe, sayıca ve tonaj bakımından üstün Hristiyan donanmasının geri çekilmesiyle Osmanlı zaferiyle sonuçlandı. Araştırmamız, bu muharebenin Osmanlı'nın Akdeniz'in birinci deniz gücü olduğu ve 1571 İnebahtı'ya kadar otuz yıl süren dönemin başlangıcı olduğunu gösteriyor. Muharebe, MÖ 31'deki Aktium Muharebesi ile aynı coğrafyada geçmiştir. Türkiye'de 28 Eylül, Deniz Kuvvetleri Günü olarak kutlanır.

Öncesi

1537'de büyük bir Osmanlı donanmasına komuta eden Barbaros, Venedik'e ait Ege adalarından Sira (Syros), Egine, Aniye (Ios), Bara (Paros), İstendil (Tinos), Kerpe, Kaşot ve Nakşa'yı alarak Nakşa Dükalığı'nı Osmanlı topraklarına kattı. Ardından Venedik'in elindeki Korfu'yu kuşattı, ancak alamadı; İspanyol yönetimindeki Calabria kıyılarını da tahrip etti. Bu tehdit üzerine Papa III. Paulus Şubat 1538'de Papalık, Habsburg İspanyası, Ceneviz, Venedik ve Malta Şövalyeleri'nden oluşan bir Kutsal İttifak kurdu. Batı literatürü, V. Karl'ın 1535'teki Tunus seferiyle Barbaros'u bu üssünden çıkarmış olmasının Hristiyan tarafta moralleri yükselttiğini de ekler.

Papalık filosu Patrik Marco Grimani, Venedik filosu Vincenzo Capello komutasında Korfu'ya ilk ulaşan birliklerdi. Andrea Doria İspanyol-Ceneviz filosuyla 22 Eylül 1538'de onlara katıldı. Doria gelmeden önce Grimani, Preveze Kalesi yakınına asker çıkarmayı denedi, ancak Murat Reis komutasındaki Osmanlı kuvvetleri karşısında kayıp vererek Korfu'ya çekildi. Barbaros o sırada Ege'de İstanköy'deydi; donanmanın geri kalanıyla yola çıktı, Kefalonya'yı aldıktan sonra Preveze'ye ulaştı.

Sinan Reis, askerlerin körfez girişindeki Aktium'a çıkarılmasını önerdi. Barbaros önce buna karşı çıktı, ancak bu hamle sonradan belirleyici oldu: Aktium'daki Osmanlı topçusu donanmayı karadan destekliyor ve Doria'yı gemilerini kıyıdan uzak tutmaya zorluyordu. Hristiyanlar 25 ve 26 Eylül'de Preveze Kalesi'ne asker çıkarma girişiminde bulundu, ancak Murat Reis tarafından geri püskürtüldü.

Muharebeden önceki pazarlıklar

Muharebeden kısa süre önce, 20 Eylül gecesi Doria ve Sicilya valisi Ferrante Gonzaga, Parga'da Barbaros'un bir İspanyol temsilcisiyle görüştü. Barbaros bir süredir V. Karl'ın hizmetine geçme olasılığı üzerine görüşmeler yürütüyordu. İmparatorluk tarafı, Barbaros'un Tunus'un kendisine geri verilmesi talebini reddetti; Barbaros da imparatorun istediği gibi yanında götüremeyeceği Osmanlı gemilerini yakmayı reddetti. Bu görüşmeler sonuçsuz kaldı. Bu bilgiler, Doria'nın muharebedeki tutumuna dair sonraki tartışmaların arka planını oluşturur.

Muharebe

Doria, 27 Eylül'ü 28 Eylül'e bağlayan gece güneye hareket ederek Lefkada yakınlarındaki Sessola'ya demirledi. Şafak sökerken Barbaros'un demir alıp üzerlerine geldiğini görmek Doria'yı şaşırttı. Osmanlı donanması Y biçiminde dizilmişti: Barbaros; Sinan Reis, Cafer Reis, Şaban Reis ve oğlu Hasan Reis ile merkezde; Seydi Ali Reis sol, Salih Reis sağ kanatta; Turgut Reis ise Murat Reis, Güzelce Mehmed Reis ve Sadık Reis ile arka kanatta bulunuyordu. Türk literatürü ise farklı bir diziliş verir: Barbaros gemilerini kıvrık bir hançer biçiminde dizmiş, sağ kanadı Turgut Reis'e, sol kanadı Salih Reis'e vermiş, kendisi ortada yer almıştı.

Rüzgârın kesilmesi Doria'nın aleyhine oldu. Kutsal İttifak'ın ateş gücünün önemli bir kısmını oluşturan yelkenli gemiler hareket edemedi; kürekli ve daha hafif Osmanlı kadırgaları ise bu durumdan yararlandı. Venedik'in büyük amiral gemisi Galeone di Venezia (Candia), Alessandro Condalmiero komutasında kıyıdan 4, Sessola'dan 10 mil açıkta hareketsiz kaldı ve onlarca Osmanlı kadırgası tarafından kuşatıldı. Gemi ağır toplarıyla saatlerce direndi ve birçok Osmanlı gemisine ciddi hasar verdi.
Günün sonunda Osmanlılar 128 gemiyi batırdı, yok etti veya ele geçirdi ve yaklaşık 3.000 esir aldı; Osmanlı tarafı ise gemi kaybetmeden 400 ölü ve 800 yaralı verdi. Batı literatürü ise muharebenin, on altıncı yüzyıl Akdeniz'inin en büyük üç deniz savaşından biri olmasına (diğerleri Cerbe ve İnebahtı) karşın görece az çatışmalı geçtiğini, ancak Hristiyan donanmaları arasında bir kopuşa yol açtığını vurgular. Ertesi sabah Doria, Venedik, Papalık ve Malta komutanlarının muharebeye devam etme çağrılarına uymayarak Korfu'ya çekildi.

Sonrası

1539'da Barbaros yeniden denize açıldı ve İyon ile Ege denizlerinde kalan Hristiyan mevzilerinin neredeyse tamamını ele geçirdi. Ekim 1540'ta Venedik ile Osmanlı Devleti arasında barış imzalandı. Bu barışla Osmanlılar Mora ve Dalmaçya'daki Venedik topraklarını ve Ege, İyon ve doğu Adriyatik'teki eski Venedik adalarını aldı; Venedik ayrıca 300.000 duka altın savaş tazminatı ödemeyi kabul etti.

Preveze zaferi ve 1560'taki Cerbe zaferiyle Osmanlılar, Akdeniz'deki iki büyük rakip güç olan Venedik ve İspanya'nın çabalarını geri püskürttü. Büyük filo savaşlarında Osmanlı üstünlüğü 1571 İnebahtı'ya kadar sürdü.

Değerlendirme

Preveze, sayısal üstünlüğün tek başına belirleyici olmadığını gösteren bir muharebedir. Hristiyan donanması büyük ama dağınıktı: Venedik ile Ceneviz ve İspanya arasındaki eski rekabet ortak harekâtı zayıflattı, Papa III. Paulus ile V. Karl arasındaki gerginlik de birliği sarstı. Osmanlı donanması ise tek bir komuta altındaydı ve kıyıdaki topçu desteğinden yararlandı. Muharebenin ayrıntıları Venedik ve İspanyol kaynaklarının birbirini suçlaması yüzünden hâlâ tartışmalı olsa da sonucu açıktır: Kutsal İttifak dağıldı, Venedik ayrı bir barış yapmak zorunda kaldı ve Osmanlı donanması otuz yıl boyunca Akdeniz'in en güçlü filosu oldu.

Preveze bugün nasıl okunmalı?

Preveze, kayıpları sınırlı ama sonuçları büyük bir deniz muharebesidir. Haçlı donanmasının sayıca üstünlüğüne rağmen geri çekilmesi, Doğu Akdeniz'de Osmanlı deniz üstünlüğünü otuz yılı aşkın bir süre pekiştirdi. Bize göre bu zaferin arkasında yalnız Barbaros'un deneyimi değil, müttefik donanmadaki çıkar ayrılıkları da vardı; savaşın sonucu iki tarafın iç düzeninin de bir sınavıydı.