Hasan Rıza Soyak (1888-1970): Üsküp'ten Çankaya'ya mutemet, Cumhurbaşkanlığı Genel Sekreteri

Kimdir?

Hasan Rıza Soyak, Mustafa Kemal Atatürk'ün en yakınında bulunmuş bürokratlardan biridir. Türkçe Vikipedi'ye göre 1888'de Üsküp'te doğdu, 26 Ekim 1970'te İstanbul'da öldü. Mustafa Kemal'in özel hesaplarını tutan ve harcamalarını yapan kişi olarak bilinir. Cumhuriyet'in ilanından sonra Çankaya'da mutemet olarak çalıştı, Cumhurbaşkanlığı Özel Kalem Müdürlüğü yaptı ve 1934'te atandığı Cumhurbaşkanlığı Genel Sekreterliği görevini Atatürk'ün ölümüne kadar sürdürdü. Ölümünden sonra yayımlanan "Atatürk'ten Hatıralar", dönem üzerine yapılan pek çok araştırmada kaynak olarak kullanılır.

Üsküp yılları

Türkçe Vikipedi'ye göre babası Ali Necip Bey, annesi Fatma Hanım'dır; Hasan Rıza çiftin altı çocuğundan biriydi. Rüştiye ve idadiyi bitirdikten sonra 1907'de Kosova'da vilayet kaleminde devlet hizmetine girdi ve bir süre Üsküp'te çalıştı. Bu yıllarda yetenekli öğrencilerin eğitimine maddi katkı sağlamayı amaçlayan "Şübban-ı Vatan" (Vatanın Gençleri) adlı kulübün kurucuları arasında yer aldı ve bugün de faaliyetini sürdüren Üsküp Türk Tiyatrosu'nun kuruluşuna katkıda bulundu.

Kurmaylık bürolarından Meclis'e

1914'te İstanbul Merkez Komutanlığı'na bağlı Sıkıyönetim Komutanlığı'nda görev aldı; aynı yıl 1. Kolordu kurmaylık bürosuna verildi. Birinci Dünya Savaşı'nın ilk yılını burada geçirdi ve 1916'da 2. Kolordu kurmaylığında benzer bir göreve nakledildi. Millî Mücadele sırasında Müdafaa-i Milliye Cemiyeti'nde yer aldı. 1922'de TBMM'de kâtip oldu. Türkçe Vikipedi, bu görevin onu sürekli olarak Mustafa Kemal'in yakınında tuttuğunu belirtir.

Çankaya'da mutemet, özel kalem, genel sekreter

Cumhuriyet'in ilanından sonra Mustafa Kemal onu mutemet olarak Çankaya Köşkü'ne aldı. 1927'de özel kalem müdürü, 1932'de genel sekreter vekili, 1934'te genel sekreter oldu. Bu görevler, Cumhurbaşkanı'nın günlük yazışmalarından kişisel harcamalarına kadar pek çok işin onun elinden geçmesi anlamına geliyordu. Savarona maddesine göre 1938'de yat İstanbul'a vardığında Atatürk'le birlikte yatı görmeye gelenler arasında Başvekil Celâl Bayar, Başyaver Celâl Tolgay, Kılıç Ali, Cevat Abbas, Salih Bozok ve İstanbul Valisi Muhittin Üstündağ ile birlikte "Cumhurbaşkanlığı Başkâtibi Hasan Rıza Soyak" da vardı.

19 Mayıs doğum günü

Atatürk'ün doğum gününün bilinmemesiyle ilgili en çok anılan anlatılardan biri Soyak'a dayanır. "Mustafa Kemal Atatürk'ün özel hayatı" maddesine göre Birleşik Krallık Kralı VIII. Edward, Atatürk'e göndereceği kutlama telgrafı için onun doğum gününü sormuştu. Bunun üzerine Hasan Rıza Soyak, bir bahar mevsiminde doğduğunu bilen Atatürk'ün "Bu bir 19 Mayıs günü niçin olmasın?" sözlerini hatırlayarak doğum gününü 19 Mayıs olarak bildirdi. Madde bu bilgiye kaynak olarak Soyak'ın "Atatürk'ten Hatıralar" kitabını gösterir.

Dolmabahçe, Kasım 1938

Soyak, Atatürk'ün son günlerinde Dolmabahçe Sarayı'nda bulunan tanıklardandır. "Atatürk'ün ölümü" maddesinde aktarılan hatıratına göre, 8 Kasım 1938 akşamı saat 18.00'den sonra Atatürk'ün yanından ayrılıp bürosuna inmiş, saat 18.55'te fenalaştığı telefonla bildirilince hususi daireye koşmuştu. Anlatısına göre Atatürk ona birkaç kez saati sormuş, Soyak da "7.00 Efendim" diye cevap vermişti. Prof. Dr. Neşet Ömer İrdelp'in dilini çıkarmasını rica etmesi üzerine Atatürk doktora dikkatle bakarak "Aleykümselam" demiş; Soyak'a göre bu onun son sözü olmuş ve ardından komaya girmişti. İngilizce Wikipedia'nın Atatürk'ün özel hayatı maddesi, Kılıç Ali ile Hasan Rıza Soyak'ın örtüşen tanıklıklarına göre son sözün bu dinî selam olduğunu belirtir. Atatürk 10 Kasım 1938 Perşembe sabahı saat 9.05'te öldü.

Üç kitap

Soyak, Atatürk ile ilgili üç eser bıraktı. Kendi anılarına yer vermeden Atatürk'ün hayatını anlattığı "Doğumundan Cumhuriyetin İlanına Kadar Fotoğraflarla Atatürk" 1964'te Hayat Yayınları tarafından yayımlandı. İki yıl sonra çıkan "Doğumundan Cumhuriyetin İlanına Kadar Fotoğraflarla Atatürk ve Atatürk'ün Hususiyetleri"nde kendi anılarına da yer verdi. Son eseri "Atatürk'ten Hatıralar", Atatürk'ün günlük yaşamına dair pek çok ayrıntıyı ve dönemin siyasi ve sosyal gelişmelerini anlatır. Türkçe Vikipedi'ye göre Soyak bu kitap yayımlanmadan, 26 Ekim 1970'te saat 14.15'te Taksim'deki evinde öldü. "Atatürk'ten Hatıralar" ölümünden üç yıl sonra, 1973'te Yapı Kredi Yayınları tarafından iki cilt olarak yayımlandı ve baskısı tekrarlandı. Serbest cumhuriyet-gazeteCumhuriyet Fırkası maddesi de kaynakçasında kitabın ikinci cildine başvurur.