İşkodra Müdafaası (1912-1913): Hasan Rıza Paşa'nın altı aylık direnişi, karanlık bir suikast ve şehrin Karadağ'a teslimi

İşkodra Müdafaası ya da İşkodra Kuşatması, Birinci Balkan Savaşı'nda Karadağ ordusunun Sırp müttefiklerinin desteğiyle bugünkü Arnavutluk'taki İşkodra şehrini kuşattığı ve 28 Ekim 1912'den 23 Nisan 1913'e kadar süren savunmadır. Türkçe Vikipedi'ye göre şehri Osmanlı askerleri ve Arnavut gönüllü birlikleri savundu. Altı ay süren direniş, Yanya ile birlikte Balkanlarda en son düşen Osmanlı kalelerinden birinin hikâyesidir; ama aynı zamanda savunmanın komutanının kendi silah arkadaşının adamlarınca öldürüldüğü karanlık bir olayı da içerir.

Savaş ve Karadağ'ın hedefi

İki dildeki maddelere göre 1912'de Sırbistan, Karadağ, Yunanistan ve Bulgaristan'dan oluşan Balkan Birliği Osmanlı Devleti'ne karşı savaşa girdi. Karadağ 8 Ekim 1912'de savaş ilan ederek ilk adımı attı. Türkçe Vikipedi, Osmanlı Devleti'nin bu savaş ilanını beklemediği için hazırlıksız yakalandığını yazar. Madde ayrıca Karadağ'ın başta savaşa girmek istemediğini, ama Rus Çarlığı'nın Osmanlı'ya savaş açması hâlinde bütün ordusunun savaş masraflarını karşılayacağına dair gizli bir güvence vermesi üzerine Balkan Birliği'ne katıldığını belirtir.

İngilizce Wikipedia'ya göre Karadağ kendisini başkenti İşkodra olan Orta Çağ Slav devleti Zeta'nın mirasçısı sayıyordu; bu "kayıp başkent" Karadağlılar için bir simgeydi. Türkçe madde de İşkodra'nın Karadağ Kralı Nikola'nın arzu edeceği en uygun başkent olduğunu, şehri almakla gölü ve çevresindeki verimli toprakları da elde edeceğini yazar. Savaş ilanından yaklaşık iki saat sonra Karadağ öncü kuvvetleri İşkodra Gölü'nün güneyinden sınırı geçerek şehrin çevresinde görünmeye başladı.

"İşkodra bizim kaderimiz ya da mezarımızdır"

Türkçe Vikipedi'ye göre 24. Müstakil İşkodra Fırkası Kumandanı Miralay Hasan Rıza Bey, savunmayı en iyi biçimde yapabilmek için müstahkem mevki komutanlığını da üstlendi. Emrindeki subayları, aralarında Esat Paşa Toptani da olmak üzere, karargâhında topladı. İki dildeki maddeler onun bu toplantıda yaptığı konuşmayı aynı sözlerle aktarır: Şehrin eninde sonunda kuşatılacağını ama Karadağlıların eline düşmeyeceğini, "İşkodra bizim kaderimiz ya da mezarımızdır, ama utancımız olmayacaktır" dediğini, o gün 5.000 askerleri olduğunu ama başka yerlerden yaklaşık 20.000 kişinin yardıma geleceğini, kimsenin ne zaman biteceğini bilmediği zorlu bir muharebenin başladığını söylediğini.

Yardım yolları kesiliyor

Türkçe Vikipedi'ye göre şehri savunmaya Arnavut gönüllüler ve Osmanlı birlikleri yardıma koşmaya çalıştı. Mat'tan 17 yaşındaki Ahmet Zogu komutasındaki 2.000 Arnavut gönüllü İşkodra'ya giderken Sırpların Leş'te kurduğu tuzağa düştü; Berat'tan Mahmut Celal komutasında yola çıkan 15.000 kişilik Osmanlı kuvveti de Myzeqe yakınlarında saldırıya uğradı. Madde, savaşın başında bölgedeki Osmanlı ordusunda da Balkanlardaki öbür ordularda olduğu gibi tam bir disiplinsizlik bulunduğunu, bazı askerlerin terhis isteğiyle ayaklandığını ve bunlara terhis tezkeresi verilmek zorunda kalındığını, ama memleketlerine dönmek üzere ayrılanların kısa süre sonra geri döndüğünü anlatır.

Karadağlılar bugünkü Karadağ sınırları içinde kalan ve o zaman Osmanlı toprağı olan Taşlıca ve Akova'yı işgal etti, Berana'yı kuşattı. 15-16 Ekim 1912 gecesi Berana'daki Osmanlı birlikleri kuşatmayı yararak Tergovişte'ye çekildi. 21 Ekim 1912'deki taarruzlarla Osmanlı redif kuvvetleri dağıldı, nizamiye taburları Yakova'ya çekildi.

30 Ocak 1913: komutanın öldürülmesi

İngilizce Wikipedia'ya göre İşkodra'nın Türk ve Arnavut savunucularını Hasan Rıza Paşa ve yardımcısı Esat Paşa yönetiyordu. Kuşatma yaklaşık üç ay sürdükten sonra iki komutan arasındaki anlaşmazlık 30 Ocak 1913'te patlak verdi: Esat Paşa, iki Arnavut hizmetkârına Rıza Paşa'yı pusuya düşürüp öldürttü. Pusu, Rıza Paşa Esat Paşa'nın evindeki bir akşam yemeğinden ayrılırken kuruldu ve bu, İşkodra'daki Türk kuvvetlerinin bütün denetimini Esat Paşa'ya bıraktı.

Madde, iki adam arasındaki anlaşmazlığın şehrin savunmasının sürdürülmesi üzerine olduğunu yazar. Rıza Paşa Karadağlılara ve Sırplara karşı savaşmaya devam etmek istiyordu; Esat Paşa ise Rusların danışmanlığında yürütülecek gizli görüşmelerle kuşatmayı bitirmekten yanaydı. Maddeye göre Esat Paşa'nın planı, Arnavutluk Kralı ilan edilme girişimine destek karşılığında İşkodra'yı Karadağlılara ve Sırplara teslim etmekti.

Teslim

İngilizce Wikipedia'ya göre kuşatma Şubat'ta da sürdü ve hatta tırmandı; Karadağ Kralı Nikola, kendisine bağlılık bildiren ve 3.000 askerle Karadağ kuvvetlerine katılmayı öneren Malisor Arnavut reislerinden oluşan bir heyeti kabul etti. Karadağ Nisan'da da kuşatmayı sürdürünce büyük devletler Karadağ limanlarına abluka uygulamaya karar verdi; abluka 10 Nisan'da ilan edildi ve 14 Mayıs 1913'e kadar sürdü.

21 Nisan 1913'te Esat Paşa şehri Karadağ Generali Vukotiç'e teslim etmeyi resmen önerdi. 23 Nisan'da öneri kabul edildi; Esat Paşa'nın ağır toplar dışında bütün askerleri ve teçhizatıyla, tam askerî törenle şehirden ayrılmasına izin verildi. Madde, Esat Paşa'nın Karadağ Kralı'ndan 10.000 sterlin de aldığını yazar. Ayrıca Esat Paşa'nın İşkodra'yı ancak şehrin kaderi belli olduktan, yani büyük devletlerin Karadağ'ın şehri elinde tutmasına izin vermeyeceği açıkça anlaşıldıktan sonra teslim ettiğini belirtir.

İki ayrı Esat Paşa

Balkan Savaşları'nı okurken sık yapılan bir karışıklık, İşkodra'daki Esat Paşa ile Yanya'daki Esat Paşa'nın aynı kişi sanılmasıdır. Türkçe Vikipedi'ye göre İşkodra'da adı geçen Esat Paşa Toptani'dir. Yanya'yı savunan ise Türkçe Vikipedi'de ayrı bir maddesi bulunan Mehmet Esat Bülkat'tır; o, Balkan Savaşları'nda 5 Mart 1913'e kadar Yanya'yı savundu ve daha sonra Çanakkale'de Arıburnu Kuzey Grubu komutanı oldu. Aynı maddeye göre Esat Bülkat, 12 Temmuz 1911'de kısa bir süre İşkodra Müretteb Kuvvetleri komutanlığına da atanmış, ama 16 Eylül 1911'de Yanya'ya geçmişti.

İşkodra'nın düşüşü, Balkan Savaşı'nda Osmanlı yönetiminin Rumeli'deki son dayanaklarından birinin kaybı oldu. İngilizce maddeye göre Arnavut romancı Ndoc Nikaj 1913'te "Kuşatılmış İşkodra" adlı bir tarihî roman yazdı; Bosnalı Sırp şair Aleksa Şantiç de kuşatmadan esinlenerek "Esat Paşa'ya" adlı şiiri kaleme aldı.