Kâzım Dirik (1881-1941): Batum'un ilk ve son Türk valisi, on yıllık İzmir valiliği

Kimdir?

Mehmet Kâzım Dirik, Osmanlı ordusunda yetişmiş, Kurtuluş Savaşı yıllarında Erzurum ve Kafkasya'da görev almış, Cumhuriyet döneminde Bitlis ve İzmir valiliği ile Trakya'daki İkinci Umumi Müfettişlik görevlerini üstlenmiş bir asker ve yöneticidir. Türkçe Vikipedi'ye göre 1881'de Manastır'da doğdu ve 3 Temmuz 1941'de öldü. İngilizce Wikipedia ölüm yerini Edirne olarak verir. Bugün İzmir'de adını taşıyan cadde ve okullarıyla daha çok "Vali Kâzım Dirik" olarak anılır.

Manastır'dan İşkodra'ya

Türkçe Vikipedi'ye göre babası Selanikli Mülazım Hasan Tahsin Bey'dir; Kâzım küçük yaşta annesini ve babasını kaybetti. 1897'de Manastır Askerî İdadisi'ne girdi, 1899'da Harp Okulu'nu bitirerek piyade teğmeni oldu. Mustafa Kemal'in de öğrenim gördüğü manastir-kuzey-makedonyaManastır Askerî İdadisi, iki subayın Rumeli'deki ortak geçmişinin bir parçasıdır. 1900'de Debre Mutasarrıflığı ve Redif Kıtaları Komutanlığı'nda mühimme kâtibi olarak göreve başladı; 1904'te İşkodra Vali ve Komutanı Filibeli Salih Paşa'nın yaveri ve mühimme kâtibi oldu. 1906'da Osmanlı Devleti'nin batı sınırındaki son kaza olan İşkodra vilayetinin Tuz kazasına kaymakam olarak atandı. Askerlik ile sivil yönetimi birlikte yürütme deneyimi, ileriki yıllardaki valilik görevlerinin ilk örneği oldu.

Çanakkale, Suriye ve Erzurum

1912'de Erkân-ı Harbiye'yi bitirerek kurmay yüzbaşı oldu. Birinci Dünya Savaşı'nda Çanakkale ve Suriye cephelerinde savaştı. Türkçe Vikipedi'ye göre 15 Eylül 1919-20 Kasım 1920 arasında Erzurum Müstahkem Mevki Komutanlığı'nı yürüttü. Bu dönemde iki kez, 29 Ekim-9 Aralık 1919 ve 12 Haziran-18 Eylül 1920 tarihleri arasında, Kâzım Karabekir'in teftiş için Erzurum'dan ayrılması üzerine onun yerine 15. Kolordu Komutanlığı ve Erzurum Vali Vekilliği yaptı.

Tiflis ve Batum, Mart 1921

Türkçe Vikipedi'ye göre Kâzım Bey 20 Kasım 1920'de TBMM'nin Tiflis Fevkalade Mümessilliği'ne atandı. Bu görevdeyken 11 Mart 1921'de Batum Valiliği'ni ilan etti ve 28 Mart 1921'e kadar Batum Askerî Valisi olarak görev yaptı. Madde bu görev nedeniyle onu Batum'un hem ilk hem de son valisi olarak tanıtır. Batum'un geleceği aynı günlerde Moskova'da Sovyet Rusya ile yürütülen görüşmelerde belirlendi; 16 Mart 1921'de imzalanan Moskova Antlaşması ile Batum Gürcistan'a bırakıldı. Kâzım Dirik savaştan sonra Kırmızı Şeritli İstiklal Madalyası ile ödüllendirildi.

Bitlis ve İzmir

Türkçe Vikipedi'ye göre Kâzım Bey 26 Eylül 1923'te merkezi Bitlis'te bulunan 2. Tümen Komutanlığı'na atandı; 23 Haziran 1924'ten itibaren Siirt, 30 Temmuz 1924'ten itibaren Bitlis vali vekilliği yaptı. 20 Eylül 1925'te Bitlis Valiliği'ne asaleten atandı, 16 Ekim 1925'te askerlikten mülki idareye geçti. 16 Mart 1926'da İzmir Valiliği'ne getirildi ve 1928'de korgeneral rütbesiyle ordudan emekliye ayrıldı. İzmir valiliğinin ilk aylarına, Haziran 1926'da ortaya çıkarılan İzmir suikastı girişimi denk gelir.

İngilizce Wikipedia, Dirik'in 1926-1935 arasındaki İzmir valiliği sırasında Halkevleri ile iş birliği yaparak 1934'te halktan yalnızca Türkçe konuşulmasını isteyen kampanyayı desteklediğini yazar.

"Dirik" soyadı

Türkçe Vikipedi'ye göre İzmir'i Mustafa Kemal ile birlikte ziyaret eden İran Şahı Rıza Pehlevi, valide gördüğü canlılık ve azimden dolayı onun için "Sizin valiniz dirik (çalışkan, canlı, heyecanlı) adam" demişti. Soyadı Kanunu'ndan sonra Atatürk kendisine "Dirik" soyadını bizzat verdi. Rıza Şah'ın Türkiye ziyareti Haziran-Temmuz 1934'tedir.

Trakya Umumi Müfettişliği

Türkçe Vikipedi'ye göre 9 Ağustos 1935'te merkezi Edirne'de bulunan İkinci (Trakya) Umumi Müfettişliği'ne atandı ve bu görevi 3 Temmuz 1941'deki ölümüne kadar sürdürdü; 1937 Trakya Manevraları sırasında görev aldı. Madde, köy kalkınması ve eğitim alanındaki çalışmalarının bölge halkının yaşam düzeyini yükselttiğini yazar. İngilizce Wikipedia ise müfettişliğin hükûmetin Türkleştirme ve iskân programıyla ilişkisini belirtir ve Dirik'in "İdeal Cumhuriyet Köyü" fikrini ortaya attığını yazar.

Özel hayatı ve mezarı

Türkçe Vikipedi'ye göre kızı Şükran (maddede bir yerde Ayşe adıyla da geçer) tiyatrocu Muammer Karaca ile evlendi; Kâzım Bey bu evliliğe karşı çıkınca çift boşandı. Dirik ölümünden sonra İzmir'deki Kokluca Mezarlığı'na gömüldü, mezarı daha sonra Ankara'daki Devlet Mezarlığı'na taşındı; Kokluca'daki yazıt sembolik olarak bırakıldı.