Erzurum'daki 52 gün ve Kayseri'deki iki gece: Vali konağından Atatürk Evi'ne, altın anahtar (13 Eylül 1924) ve İmamzade

Neden bu konu?

Mustafa Kemal 1919'da Samsun'dan Ankara'ya uzanan yolda birçok şehirde konakladı. Bunlardan ikisi bugün Atatürk Evi olarak açıktır: Erzurum Kongresi sırasında 52 gün kaldığı Yakutiye'deki konak ve Ankara'ya giderken iki gece kaldığı Kayseri'deki İmamzade Raşit Ağa Konağı. Bu konu, iki evin hikâyesini Vikipedi'deki Erzurum Atatürk Evi Müzesi, Atatürk Evi Müzesi (Kayseri), Atatürk müzesi, Erzurum Kongresi ve Mustafa Kemal Atatürk maddelerine dayanarak anlatır. Kongrenin kendisi Sohbex'te ayrı konularda işlendiği için burada ev ve Mustafa Kemal'in oradaki günlük yaşamı öne çıkarılmıştır.

Bir konsolosluktan vali konağına

Erzurum Atatürk Evi Müzesi maddesine göre konak 19. yüzyılın sonlarında yapıldı. 1915-1916'da Alman Konsolosluğu olarak kullanıldı. Erzurum 2 Mart 1918'de işgalden kurtulduktan sonra bina valilik oldu. Bodrum kat, zemin kat, birinci kat ve çatı katından oluşur.

Erzurum'a varış ve konağa yerleşme

Mustafa Kemal Atatürk maddesine göre Kâzım Karabekir, Mustafa Kemal'i 3 Temmuz 1919'da Erzurum'un 15 kilometre dışında karşıladı ve konuklarını törenle Erzurum kalesindeki karargâha götürdü. Erzurum Atatürk Evi Müzesi maddesine göre Vali Ahmet Münir Bey aynı gün, 3 Temmuz 1919'da konağı boşalttı. Mustafa Kemal, şehre birlikte geldikleri Hüseyin Rauf Bey ve arkadaşlarıyla 9 Temmuz 1919'da konağa yerleşti.
Erzurum Kongresi maddesine göre kongrenin 10 Temmuz'da başlaması öngörülmüştü; delegelerin bir bölümü zamanında gelemeyince görüşmeler 23 Temmuz'da başladı ve 7 Ağustos 1919'a kadar sürdü. Mustafa Kemal Atatürk maddesi kongreye 56 delegenin katıldığını yazar. Kongreden sonra da Mustafa Kemal bir süre konakta kaldı. Atatürk maddesine göre 29 Ağustos'ta makineli tüfekli bir müfrezenin eşliğinde, üç arabalık bir konvoyla, Mazhar Müfit, Rauf ve Raif Efendi ile birlikte Erzurum'dan Sivas'a doğru yola çıktı; Erzincan'da Fevzi Efendi de onlara katıldı.

Altın anahtar: 13 Eylül 1924

Mustafa Kemal Erzurum'dan ayrıldıktan sonra bina yeniden vali konağı oldu. Cumhurbaşkanı olarak 13 Eylül 1924'te Erzurum'u ziyaret ettiğinde Belediye Başkanı Nazif Bey evin tapusunu ve Erzurumlu bir kuyumcuya yaptırdığı altın anahtarı şehir adına ona hediye etti. Maddeye göre müzede merdiven başındaki koltuk ve sehpalar, Atatürk'ün Erzurum'a bu ikinci gelişi dönemine aittir. Konunun tarihi bu hediye günü olarak seçilmiştir.

Makbule Hanım'dan Çocuk Esirgeme Kurumu'na

Konak Atatürk'ün ölümünden sonra kız kardeşi Makbule Hanım'a kaldı. Makbule Hanım'ın ölümünden sonra 1943'te Çocuk Esirgeme Kurumu'na devredildi ve 1980'e kadar bu kurum tarafından kullanıldı. 1984'te Sağlık Bakanlığı'ndan Kültür Bakanlığı'na geçti ve onarımdan sonra 3 Ekim 1984'te Atatürk Evi Müzesi adıyla açıldı.

Müzede neler var?

Zemin katta Kâzım Karabekir ve Kazım Yurdalan'a ait eşyalar, belgeler ve fotoğraflar; Erzurum Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti Başkanı olan ve kongreye delege olarak katılan Raif Bey'in giysileri, silahları ve belgeleri sergilenir. Aynı katta Envar-ı Şarkiye gazetesinin, 1919-1921'de Erzurum'da çıkan Albayrak gazetesinin ve Erzurum Kongresi bildirilerinin basıldığı matbaa makinesi bulunur. Birinci kattaki salonda kongre katılımcılarının fotoğrafları ve hayatlarına ilişkin açıklamalar yer alır.

Kayseri: İmamzade Raşit Ağa Konağı

Atatürk Evi Müzesi (Kayseri) maddesine göre 19. yüzyılda ev olarak yapılan bina, İmamzade Raşit Ağa Konağı adıyla da bilinir. Mustafa Kemal 19-20 Aralık 1919'da Kayseri'ye geldi ve bu binada iki gece kaldı. İki katlı konak kesme taş ve ahşaptan yapılmıştır; çatı uçlarında ve cumbanın alt saçaklarında ağaç motifleri vardır.

Bina 1976'da korunması gerekli taşınmaz kültür varlığı olarak tescil edildi, 1978'de Kültür Bakanlığı tarafından kamulaştırıldı ve 1983'te Atatürk Evi olarak açıldı. 19 Aralık 1998'de, Atatürk'ün Kayseri'ye gelişinin yıldönümünde, yeniden düzenlenerek Atatürk Müzesi hâlini aldı.

Türkiye'deki Atatürk evleri arasında

Vikipedi'deki Atatürk müzesi maddesi, Atatürk'ün kullandığı eşyaların sergilendiği ve bazılarında kaldığı mekânın özgün dekorunun korunduğu müzeleri ayrı bir müze türü olarak tanımlar ve bunları şehirlere göre sıralar. Bu listede Samsun'daki Gazi Müzesi ve Havza Atatürk Evi yer alır, ancak Erzurum Atatürk Evi Müzesi listede bulunmaz; Kayseri'deki ev listede "Atatürk Evi Müzesi (Kayseri)" adıyla geçer. Erzurum'daki ev 1984'te, Kayseri'deki ev 1983'te müze olarak açılmıştır.

Değerlendirme

Erzurum'daki konak, Millî Mücadele'nin ilk büyük kongresinin hazırlandığı ve Mustafa Kemal'in en uzun süre kaldığı 1919 binalarından biridir; şehir onu 1924'te altın bir anahtarla Atatürk'e armağan etti. Kayseri'deki konak ise Ankara'ya giden yolda iki gecelik bir duraktır. İki evin tarihleri arasında kaynaklardan gelen küçük belirsizlikler vardır; yukarıda bu farklar not edilmiştir.