"Kemal" adını ona matematik öğretmeni mi verdi? Üsküplü Mustafa Efendi, Namık Kemal tezi ve Kamâl'dan Kemal'e dönen bir

"Mustafa'ya Kemal adını matematik öğretmeni verdi" cümlesi okul kitaplarından sosyal medyaya kadar kesin bir bilgi gibi dolaşır. Kaynaklar ise bu konuda tek bir cevap vermez. Türkçe Vikipedi'nin Mustafa Kemal Atatürk maddesi, Mustafa'ya neden Kemal adının verildiğine dair "çeşitli iddialar" bulunduğunu yazar ve en az üç farklı anlatımı yan yana koyar. Bu konu o anlatımları ve adın sonraki serüvenini kaynaklara göre sıralar.

"Mustafa" adı nereden geliyor?

Bu kısımda kaynaklar uyuşur. Türkçe Vikipedi'ye göre Mustafa adını babası Ali Rıza Efendi, kendi dedesinin adı olduğu için verdi; çünkü Ali Rıza Efendi'nin babasının adı olan Ahmed, ağabeylerinden birine verilmişti. İngilizce Wikipedia'nın Mustafa Kemal Atatürk'ün özel hayatı maddesi, Türk geleneğinde adların dilbilgisel işlevin ötesinde onur ve hatıra değeri taşıdığını belirtir; "seçilmiş" anlamına gelen ve İslam peygamberinin sıfatlarından biri olan Mustafa'nın o dönemde yaygın bir ad olduğunu yazar. Doğumdaki adı listede "Ali Rıza oğlu Mustafa" olarak geçer.

Birinci anlatım: Öğretmen, takdir için verdi

Türkçe Vikipedi'ye göre Afet İnan, bu adı ona matematik öğretmeni Üsküplü Mustafa Efendi'nin, Kemal adının anlamına uygun olarak onun "mükemmel ve olgun" olduğunu göstermek için verdiğini söylemiştir. İngilizce Wikipedia'nın özel hayat maddesi bu anlatımı kesin bir dille aktarır: Selanik Askerî Rüştiyesi'ndeki matematik öğretmeni Yüzbaşı Üsküplü Mustafa Sabri Bey, öğrencisinin derslerdeki başarısı nedeniyle ona "mükemmellik" anlamına gelen Kemal adını vermiştir.

İkinci anlatım: Öğretmen, karışmasın diye verdi

Türkçe Vikipedi'ye göre Ali Fuat Cebesoy, adın yine matematik öğretmeni tarafından, ama bu kez öğrencisini kendinden ayırt etmek için konduğunu belirtir. İngilizce Wikipedia'nın ana maddesi de iki öğretmen anlatımını birlikte verir: Kimilerine göre öğretmen bu adı Mustafa'nın yeteneğine ve olgunluğuna hayranlıkla vermiş, kimilerine göre ise kendi adı da Mustafa olduğu için iki ismi ayırmak istemiştir. Bu iki anlatım öğretmenin rolünde birleşir, gerekçede ayrılır.

Üçüncü anlatım: Adı kendisi seçti

Türkçe Vikipedi'ye göre Atatürk biyografisinin yazarı Andrew Mango, Mustafa'nın bu adı Namık Kemal'in adında "Kemal" bulunduğu için kendisinin koyduğunu ileri sürer. İngilizce Wikipedia'nın ana maddesi de Mango'nun, adı milliyetçi şair Namık Kemal'e saygı olarak kendisinin seçmiş olabileceğini düşündüğünü yazar. Yani yaygın cümle bir ihtimali anlatır, ama üzerinde uzlaşılmış bir bilgiyi değil. Kaynakların gösterdiği kadarıyla doğru söylenebilecek olan şudur: öğretmen anlatımları adı Selanik'teki askerî okul yıllarına bağlar, ama adı kimin ve neden koyduğu tartışmalıdır.

Rütbeler ve unvanlar: Efendi'den Gazi'ye

İngilizce Wikipedia'nın özel hayat maddesi adın rütbeyle birlikte değişen biçimlerini listeler: 1890'larda Mustafa Kemal, 1900'lerde Mustafa Kemal Efendi, 1911'de Mustafa Kemal Bey, 1916'da Mustafa Kemal Paşa, 1921'de Gazi Mustafa Kemal Paşa. Madde, 27 Kasım 1911'de binbaşılığa terfi edince Osmanlı rütbelerinde binbaşı ve üstüne verilen "Bey" unvanıyla anılmaya başladığını, 1 Nisan 1916'da mirlivalığa yükselince "Paşa" olduğunu yazar. TBMM 19 Eylül 1921'de ona Gazi unvanını ve mareşal rütbesini verdi. Türkçe Vikipedi de bu unvanları sayar ve 1934'e kadar sıkça "Gazi" diye anıldığını belirtir.

Soyadı, Kamâl ve yeniden Kemal

Türkçe Vikipedi'ye göre 21 Haziran 1934 tarihli 2525 sayılı Soyadı Kanunu'ndan sonra TBMM, 24 Kasım 1934 tarihli 2587 sayılı "Kemal öz adlı Cümhur Reisimize verilen soyadı hakkında kanun" ile ona Atatürk soyadını verdi. İngilizce madde bu soyadının "Türklerin atası" anlamına geldiğini ve kanunla yalnız ona ait bir soyadı olarak belirlendiğini yazar.

Ad bu noktada bir kez daha değişti. Türkçe Vikipedi'ye göre 1932'de başlayan Dil Devrimi adın yazımını da etkiledi: Atatürk Arapça kökenli Kemal adını 1935'te, Soyadı Kanunu'ndan sonra çıkarılan nüfus cüzdanlarından ikincisinde, Eski Türkçede "kale" anlamına gelen Kamâl biçimiyle değiştirdi ve 1937'de eski yazıma dönene kadar bir süre bu biçimi kullandı. 1934 ve 1935'te çıkarılan iki nüfus cüzdanına da Mustafa adı yazılmadı. İngilizce madde Time dergisinin onu "yedi adlı adam" diye andığını aktarır ve Mayıs 1937'den itibaren Kemal yazımına dönüldüğünü belirtir.