Zanzur Muharebeleri (Aralık 1911 - 20 Eylül 1912): Trablus'un güneybatısında dokuz aylık direniş

Trablus'un güneybatısındaki direniş noktası

Zanzur (ya da Cenzur) Muharebeleri, Trablusgarp Savaşı sırasında 1911-1912 yıllarında Trablus yakınlarındaki Zanzur vahasında yapılan bir dizi muharebedir. İngilizce Wikipedia'nın Battles of Zanzur (1912) maddesine göre İtalyanlar, Trablus'taki İtalyan hatlarından yaklaşık on iki mil (yaklaşık 19 kilometre) uzaklıktaki Türk-Arap mevziine defalarca başarısız saldırılar yaptı ve ancak 20 Eylül 1912'de zafer kazandı. Bu yazı bu maddeye ve Türkçe Vikipedi'nin Trablusgarp Savaşı maddesine dayanır.

Savaşın arka planı

Madde, İtalya'nın Afrika'daki sömürge planlarının bir parçası olarak Osmanlı Devleti'nin Trablusgarp vilayetine göz diktiğini yazar. 28 Eylül 1911'de İtalyan maslahatgüzarı İstanbul'daki Osmanlı hükümetine bir ültimatom vererek vilayetin 24 saat içinde İtalyan askerî işgaline rıza gösterilmesini istedi. İtalya gerekçe olarak bölgedeki düzensizliğe ve ihmale son verilmesi gerektiği iddiasını kullandı; madde bu iddiayı dayanaksız olarak niteler. Osmanlı Devleti reddedince İtalya 29 Eylül 1911'de savaş ilan etti.

Maddeye göre Trablusgarp o dönemde büyük ölçüde çorak bir topraktı ve çoğunluğu göçebe Arap bedevi kabilelerinden oluşan yaklaşık 1,5 milyon nüfusa sahipti. Osmanlı Devleti 1835'ten beri bölgeyi özerk bir vilayet olarak hafif bir yönetimle idare ediyordu. Savaş ilanı sırasında bölgeyi kıyı şehirlerindeki eski kalelerde yalnızca 7.000 kişilik Türk kuvveti savunuyordu. İtalyanlar bir güç gösterisinin Türkleri diplomatik bir çözüme yöneltebileceğini umuyor ve Trablus, Tobruk, Derne, Bingazi ve Humus gibi kıyı şehirlerini almayı planlıyordu.

Trablus'tan çekilme ve Zanzur'a yerleşme

5 Ekim 1911'de Trablus'u alan İtalyanlar, takviyelerin gelmesiyle şehirdeki asker sayısını 35.000'e çıkardı. Sayıca az olan Türk kuvvetleri şehrin çevresindeki noktalara çekildi: güneyde Garyan, güneydoğuda Ayn Zara ve güneybatıda Zanzur vahası. Türk komutanı Albay Neşet Bey yerli müttefiklerini toplayarak Ekim boyunca kuvvetini 20.000 kişiye çıkardı. Madde, Trablus için yapılan mücadelenin Ekim sonuna kadar sürdüğünü; 23 Ekim'de Şara Şat'ta İtalyan askerlerinin Türk-Arap kuvvetlerince katledildiğini ve 24-26 Ekim'de Menşiye vahasında İtalyanların Trablusgarplı sivilleri karşılık olarak katlettiğini yazar.

İtalyanlar ancak Aralık ortasında iç bölgelere saldıracak kadar kendilerini güvende hissettiler. İlk saldırı 4 Aralık'ta Ayn Zara'ya yapıldı ve başarıyla sonuçlandı. Bu darbeden sonra İtalyanlar dikkatlerini Zanzur'a çevirdi.

Başarısız İtalyan saldırıları

Maddeye göre İtalyanlar 1911-1912 kışı ve baharı boyunca Zanzur'u almak için defalarca saldırdı. 17 Aralık 1911'de General Pecori-Giraldi dört piyade taburuyla saldırdı. Saldırı başarısız oldu; İtalyanlar 50 ölü ve 100 yaralı verdi. Bu sonuç İtalyan ordusunda öylesine büyük bir başarısızlık olarak görüldü ki General Pecori-Giraldi görevden alındı. İtalyanlar Ocak'ta bir kez, Şubat'ta iki kez yeniden denedi; ama her seferinde İtalyan piyadesi Türk-Arap savunucularınca geri püskürtüldü.

Bu arada Trablus'u çevreleyen Türk-Arap kuvvetleri, İtalyanların şehri korumak için kurduğu savunma hattına aralıksız saldırarak savaşı sürdürdü. Mart'ta İtalyanlar Zanzur'u almak için yine birkaç girişimde bulundu; bu kez savunucuların üzerine el bombası ve bomba atmak için zeplinleri bile kullandılar. Her seferinde Türk-Arap savunucuları direnişi sürdürdü ve İtalyanları yendi.

8 Haziran 1912: Abdülcelil tepeleri

Sonunda Haziran'da İtalyanlar daha önce kullandıklarından üç kat büyük bir saldırı kuvveti topladı. 8 Haziran sabahı Vittorio Camerana komutasındaki İtalyan ordusu, vahanın doğusundaki Abd-el-Gilil (Abdülcelil) tepelerindeki Türk-Arap savunucularına saldırdı. İtalyan kuvveti 14 piyade taburu, bir süvari tugayı ve bir dağ bataryasından oluşuyordu. Zorlu bir çarpışmadan sonra İtalyanlar tepelerde mevzi tuttu, çevresini tahkim etti ve Bu Meliana'dan gelen Türk-Arap takviyelerinin yandan saldırısını püskürttü. Muharebe burada sona erdi. Türk-Arap savunucuları Abdülcelil tepelerini bırakmış, ama Zanzur vahasını elde tutmuşlardı. İtalyanlar 43 ölü ve 279 yaralı verirken Türk-Arap kayıplarının 1.000 ile 1.400 ölü arasında olduğu tahmin edildi.

20 Eylül 1912: vahanın düşüşü

Abdülcelil tepelerinin işgali İtalyanlara Zanzur vahası üzerinde bir ölçüde denetim sağladı. Ancak Trablus'taki hedefleri için vahayı, güneydeki tepeleri, Hira vadisini ve Sidi Bilal tepesini de almaları gerekiyordu. Maddeye göre 17 Eylül'de Türk-Arap kuvvetleri Derne'de 2.000 ölü vererek ağır bir yenilgiye uğradı. Derne 700 milden daha uzakta olsa da bu kayıp, Trablus çevresindeki direnişi sürdürme gücünü etkiledi. Bu durumdan yararlanan Korgeneral Ragni komutasındaki İtalyanlar 20 Eylül'de Sidi Bilal tepesi dahil Zanzur'a saldırdı ve 12 saatlik çarpışmadan sonra Türk-Arap kuvvetini yendi.

Balkanlar'ın gölgesinde barış

Madde, Karadağ, Bulgaristan, Sırbistan ve Yunanistan'ın Osmanlı Devleti'nin Trablusgarp'taki sıkıntılarını görerek Balkan Birliği'ni kurduğunu yazar. Karadağ 8 Ekim'de Osmanlı Devleti'ne savaş ilan etti; Bulgaristan, Sırbistan ve Yunanistan da 18 Ekim'de onu izledi. Balkanlar'da bekleyen savaşın yükü altında İtalyan ve Türk delegeleri Ağustos'tan beri süren görüşmeleri hızla tamamladı; 15 Ekim'de İsviçre'nin Lozan şehrinde ön barış antlaşması imzalandı. Uşi Antlaşması olarak bilinen son metin 18 Ekim 1912'de imzalandı.

Trablusgarp Savaşı'nın genel çerçevesi

Türkçe Vikipedi'nin Trablusgarp Savaşı maddesine göre İtalya bu savaşta Osmanlı Devleti'ne bağlı Trablusgarp, Fizan ve Sirenayka bölgelerini ele geçirdi; bu bölgeler daha sonra Libya devletini oluşturacaktı. Savaş sırasında Rodos ve On İki Ada da İtalyan işgaline uğradı. Aynı maddeye göre Trablusgarp'taki Osmanlı birlikleri üç komutanlığa ayrılmıştı: Trablus Komutanlığı'nda Kurmay Albay Neşet, Bingazi Komutanlığı'nda Kurmay Binbaşı Enver, Derne Komutanlığı'nda Kurmay Binbaşı Mustafa Kemal bulunuyordu. Madde, Mustafa Kemal'in 8 Aralık'ta Trablusgarp'a geldiğini, 22 Aralık'ta Tobruk Muharebesi'ni kazandığını ve Derne'de 16-17 Ocak 1912 taarruzunda gözünden yaralandığını yazar.