Voroşilov ve Onuncu Yıl (Ekim-Kasım 1933): Sovyet heyetinin İzmir-İstanbul-Ankara yolculuğu ve "Türkiye'nin Kalbi Ankara

Cumhuriyet'in onuncu yıl dönümü, Ankara'da büyük törenlerle kutlandı ve bu törenlerin en dikkat çeken yabancı konuklarından biri Sovyetler Birliği'nden geldi. Türkçe Vikipedi'ye göre 1933'te Türkiye Cumhuriyeti'nin onuncu kuruluş yıl dönümü törenlerine Sovyetler Birliği'ni temsilen dönemin savunma bakanı Kliment Voroşilov katıldı. Bu ziyaret, ardında hem bir caddeye verilen bir ad hem de Türk sinema tarihinde yeri olan bir belgesel bıraktı.

Kliment Voroşilov kimdi?

Türkçe Vikipedi'ye göre Voroşilov 1881'de bugünkü Ukrayna topraklarında yoksul bir ailenin çocuğu olarak doğdu, maden işçiliği yaparak eğitimini bitirdi ve 1905'te Rusya'nın Marksist işçi partisi RSDİP'e katıldı. Ekim Devrimi'nden sonra Petrograd Savunma Komitesi başkanı oldu; Çariçin savunması sırasında Stalin'le dostluk kurdu. 1925-1940 arasında Halk Savunma Komiserliği yaptı. İkinci Dünya Savaşı'nda Leningrad savunmasında görev aldı, savaş sonunda mareşal oldu ve 1953-1960 arasında Yüksek Sovyet Prezidyumu Başkanlığı yaptı. 1969'da öldü.

Arka plan: 1920'lerden gelen yakınlık

İngilizce Wikipedia'ya göre Sovyetler Birliği ve yeni Türk hükûmeti, Birinci Dünya Savaşı'ndan sonra büyük güçlerin dışında kalmış iki aktör olarak birbirine yaklaştı. Kaynak, 16 Mart 1921 Moskova Antlaşması'nı ve Sovyet belgelerine göre 1920-1922 arasındaki para ve silah yardımını anlatır: 39 bin tüfek, 327 makineli tüfek, 54 top, milyonlarca mermi, 200,6 kilogram külçe altın ve 10,7 milyon Türk lirası. Türkçe Vikipedi de Sovyetlerin batılı devletlerle savaşan Türkiye heyetiyle diplomatik ilişkiler geliştirdiğini ve para, silah ve mühimmat yardımı gönderdiğini yazar.

İngilizce Wikipedia'ya göre 17 Aralık 1925'te iki ülke bir saldırmazlık paktı imzaladı; pakt daha sonra değiştirilip uzatıldı ve 7 Kasım 1935'te on yıl daha uzatıldı. Türkçe Vikipedi, 1927'de Sovyet Devrimi'nin Moskova'daki onuncu yıl kutlamalarına Türkiye'yi temsilen CHF Genel Sekreteri Saffet Arıkan'ın gönderildiğini kaydeder. 1933'te Voroşilov'un Ankara'ya gelmesi, bu karşılıklı temsilin bir devamıydı.

Vapurla İzmir'e, oradan İstanbul'a

Ziyaretin güzergâhı, ziyaret sırasında çekilen belgeselden izlenebilir. Türkçe Vikipedi'ye göre "Türkiye'nin Kalbi Ankara" belgeseli, Voroşilov'un başkanlığındaki Sovyet heyetinin Türkiye'nin Moskova büyükelçisi eşliğinde vapurla önce İzmir'e, sonra İstanbul'a gelişi sırasında halk tarafından coşkuyla karşılanışıyla başlar. Ardından bozkırın ortasında henüz inşa hâlindeki başkent Ankara'ya geçer. Filmin Ankara bölümünde ağırlıklı olarak onuncu yıl kutlamaları vardır: Anadolu'nun dört bir yanından Ankara'ya yürüyen izciler, askerler, gaziler, köylüler ve hipodromdaki geçit resmi. Atatürk, İsmet İnönü ve Fevzi Çakmak da filmde görüntülenir.

Türkçe Vikipedi'ye göre İzmir ziyareti anısına belediye kararıyla Kasım 1933'te İzmir'de büyük bir caddeye "Voroşilof Caddesi" adı verildi ve Voroşilov'a İzmir'in fahri hemşehrisi unvanı verildi.

Atatürk'ün ısmarladığı film

Türkçe Vikipedi'ye göre "Türkiye'nin Kalbi Ankara", onuncu yıl dönümü dolayısıyla Atatürk'ün isteği üzerine Sovyetler Birliği'ne ısmarlanan ve bir yıl sonra tamamlanan 1934 yapımı siyah beyaz bir belgeseldir. Yönetmeni Sergey Yutkeviç'tir. Ham hâli 134 dakika olan film Moskova'da kurgulandı ve 56 dakikaya indirildi. Ara yazıları Rusçadır. Yapım aşamasına Reşat Nuri Güntekin ve Fikret Adil de katkıda bulundu. Müziklerinde Türk bestecilerden Ekrem Zeki Ün ve Cemal Reşit Rey'in adı geçer; müzikleri Leningrad Filarmoni Orkestrası ile Ankara Konservatuvarı Orkestra ve Korosu seslendirdi. Filmde İstiklâl Marşı'nın yanı sıra Enternasyonal de birkaç kez duyulur.

Filmin belki de en değerli yanı, Onuncu Yıl Nutku'nun sesli görüntüsüdür. Türkçe Vikipedi'nin aktardığına göre çekimler sırasında Atatürk'ün otomobili, nutku kaydetmeye hazırlanan belgeselcilerin ses kablolarının üzerinden geçerek onları parçaladı. Yalnızca Yutkeviç'in kameraları zarar görmedi; bu yüzden nutkun sesli görüntüleri yalnızca bu filmde tespit edilebildi.

1969 yasağı ve sonrası

Film uzun yıllar arşivde kaldı. Türkçe Vikipedi'ye göre 10 Kasım 1969'da TRT Program Dairesi Başkanı Mahmut Tali Öngören tarafından arşivden çıkarılıp yayına verildi; ancak yayın sırasında TRT Genel Müdürü Adnan Öztrak tarafından yayından kaldırıldı ve Öngören görevinden alındı. Gerekçe, filmde komünizm propagandası yapılması ve Türkiye'nin çok yoksul gösterilmesiydi. Film 10 Kasım 1970'te TRT Ankara Televizyonu'nda bu kez tamamıyla yayımlandı ve tepki doğmadı. Ağustos 2008'den itibaren Cumhurbaşkanlığı sitesinde sansürlü hâliyle yer aldı; 2019'da Sinematek Türkiye sansürsüz kopyasını yayımladı.

Sonuç

Voroşilov'un 1933 ziyareti, Türk-Sovyet dostluğunun en parlak dönemine denk gelir. Bu dostluk 1945'te Sovyetlerin saldırmazlık paktını feshetmesi ve Boğazlar ile doğu illeri üzerinde taleplerde bulunmasıyla sona erecekti; İngilizce Wikipedia bu kırılmayı 19 Mart 1945 tarihiyle verir. Ama 1933 sonbaharında İzmir'de bir caddeye Sovyet bakanının adı veriliyor, Ankara'daki törenler Sovyet kameralarıyla kayda geçiriliyordu. O kameraların çektiği görüntüler, bugün Onuncu Yıl Nutku'nun sesli kaydı olarak hâlâ izleniyor.