İzmir Cumhuriyet Meydanı Atatürk Anıtı (27 Temmuz 1932): Canonica'nın denizi gösteren atlı Gazi'si

Kordon'da denize dönük bir anıt

İzmir'in Konak ilçesinde, körfez kıyısındaki Cumhuriyet Meydanı'nın ortasında, at üzerinde denizi gösteren bir Atatürk heykeli durur. Türkçe kaynaklar onu "İzmir Atatürk Anıtı" adıyla anar. Anıt, Millî Mücadele'yi ve özellikle Büyük Taarruz'dan sonra ordunun İzmir'e yürüyüşünü temsil etmek üzere 1932'de dikilmiştir. Bu konu Türkçe Vikipedi'nin İzmir Atatürk Anıtı, Cumhuriyet Meydanı (İzmir) ve Pietro Canonica maddeleri ile İngilizce Wikipedia'nın Atatürk Monument (İzmir) ve Pietro Canonica maddelerine dayanır.

Karar: 1929

Türkçe İzmir Atatürk Anıtı maddesine göre anıt, İzmir valiliği ve belediyesinin 1929'daki ortak kararıyla yapıldı. Başlangıçta bir yarışma açılması düşünüldü; ancak yarışmanın süreyi uzatacağı göz önüne alınarak iş, İstanbul'daki Taksim cumhuriyet-gazeteCumhuriyet Anıtı'nı da yapmış olan İtalyan heykeltıraş Pietro Canonica'ya doğrudan sipariş edildi. İzmir Belediyesi ile sanatçı arasındaki ilişkileri, İzmir'e yerleşmiş İtalyan uyruklu bir tüccar olan Isperco yürüttü.

Anıtın yapımından sorumlu bir komisyon kuruldu ve anıtın özellikleri belirlendi. Komisyon, heykelin yüzünün Akdeniz'e dönük olmasına; çevresinde Kurtuluş Savaşı'nı ve inkılabı canlandıran eserler bulunmasına karar verdi. Komisyon üyesi Tahsin Sermet Bey, Aralık 1929'da Canonica ile anlaşmak üzere Roma'ya gitti. Bu görüşmeden sonra Canonica, 1930 yılının Mart ayında heykelin maketiyle İzmir'e geldi. Heykel Roma'da yapıldı; kaidesi ise mimar Asım Kömürcü tarafından hazırlandı.

Sanatçı: Pietro Canonica

Pietro Canonica (1 Mart 1869, Moncalieri - 8 Haziran 1959, Roma) heykeltıraş, ressam ve besteciydi. Türkçe maddeye göre Torino'daki Albertina Güzel Sanatlar Akademisi'nde eğitim aldı, 1922'de Roma'ya taşındı ve özellikle atlı heykellerdeki ustalığıyla ün kazandı. Birinci Dünya Savaşı'ndan sonra Avrupa sarayları için eser üretme olanağı azalınca anıtsal çalışmalara yöneldi; İtalya'da savaş şehitleri için dikilen anıtların çoğu onundur. 1950'de ömür boyu senatör seçildi.

Canonica'nın Türkiye'deki eserleri Türkçe maddede şöyle sıralanır: Ankara Etnografya Müzesi önündeki Atlı Atatürk Anıtı (29 Ekim 1927), Ankara Sıhhiye'deki Mareşal Atatürk Anıtı (4 Kasım 1927), İstanbul'daki Taksim cumhuriyet-gazeteCumhuriyet Anıtı (8 Ağustos 1928) ve İzmir Atatürk Anıtı. Madde, İzmir'deki atlı anıtı sanatçının Türkiye'deki son eseri olarak tanımlar; heykel Roma'da üretilip 1932'de yerine yerleştirildi. Sanatçı 1928'de Gazi Büstü Kupası için bir Atatürk büstü de yapmıştı.

Heykel: denizi gösteren el

Türkçe maddeye göre kaide üzerinde Mustafa Kemal Paşa, at üzerinde mareşal üniformasıyla, sol eliyle atının dizginlerini tutarken sağ eliyle denizi gösterir biçimde tasvir edilmiştir. Bu duruş, Atatürk'ün Büyük Taarruz sırasında verdiği "Ordular, ilk hedefiniz Akdeniz'dir. İleri!" emrini simgeler. İngilizce madde bu sözün kaidenin önündeki mermere yazıldığını belirtir. Komisyonun heykelin yüzünü Akdeniz'e çevirme kararı da bu emirle doğrudan bağlantılıdır; İngilizce maddeye göre anıt körfezin yaklaşık 60 metre güneydoğusundadır.

Kaide koyu kırmızı renkli Afyonkarahisar mermerindendir, heykel ise bronzdur. Mermerin Afyon'dan gelmesi, Büyük Taarruz'un başladığı kent ile ordunun vardığı kent arasında malzeme üzerinden de bir bağ kurar; kaynaklar bu tercihin gerekçesini ayrıca açıklamaz.

Üç bronz kabartma

Kaidenin üç cephesinde Kurtuluş Savaşı ve zafer konulu bronz kabartmalar vardır. Türkçe madde bunları ayrıntılı biçimde anlatır:

• Ön yüz: Kurtuluş Savaşı'na katılan kadınlar ve askerler. Ön düzlemde ay yıldızlı bayrağı taşıyan, belinde hançeri olan bir köylü kızı İzmir yolunda ilerler.
• Sağ yan: Kemalpaşa yolunda, Belkahve mevkiinden ordunun İzmir'e yürüyüşü. Dört asker bir topu iple dağın tepesine çıkarmaya çalışır; silah yüklü bir kağnı ve uzakta izmirİzmir Körfezi görülür. Mustafa Kemal Paşa, Belkahve'deki asırlık çınarın altındaki çeşmeden avuçlarıyla su içerken gösterilir.
• Sol yan: Türk ordusunun İzmir'e girişinin halkta uyandırdığı sevinç. Tüfeğini havaya kaldırmış bir asker, cepheden dönen oğluna sarılan bir yaşlı adam, babalarını kucaklamaya koşan çocuklar ve oğluna kavuşmanın sevinciyle kollarını kaldırmış başı örtülü bir kadın.

Kabartmalar, Kordon'daki anıtı yalnızca bir başkomutan heykeli olmaktan çıkarır. Ön yüzdeki köylü kızı ve kağnı, Millî Mücadele'nin cephe gerisini; sağ yandaki top ve Belkahve sahnesi ordunun son yürüyüşünü; sol yandaki kucaklaşmalar da İzmir halkının kurtuluşu karşılayışını anlatır.

Atlı Gazi heykelleri içinde İzmir'in yeri

1926-1932 arasında Türkiye'nin büyük kentlerine dikilen Atatürk anıtlarının önemli bir bölümü iki yabancı heykeltıraşın elinden çıktı. Heinrich Krippel maddesine göre Krippel, Ankara Zafer Anıtı'nda (24 Kasım 1927) Gazi'yi mareşal üniformasıyla Sakarya adlı atının üzerinde, Samsun'daki Onur Anıtı'nda ise şaha kalkmış bir atın üstünde tasvir etmişti. Canonica'nın Ankara Etnografya Müzesi önündeki atlı anıtı da 29 Ekim 1927'de açılmıştı. İzmir anıtı bu dizinin sonuncularındandır ve diğerlerinden en belirgin farkı, heykelin bir yöne, yani denize dönük olarak tasarlanmasıdır: komisyon kararı yüzün Akdeniz'e çevrilmesini şart koşmuş, heykelin sağ eli de aynı yönü gösterecek biçimde yapılmıştır. Anıt, böylece belirli bir emri ve belirli bir coğrafyayı birlikte anlatır.

Sonraki yıllar ve kamusal kullanım

Cumhuriyet Meydanı maddesine göre meydanın çevresindeki yollar ve yeşil alanlar anıtın yerleştirilmesinden sonraki yıllarda düzenlendi. 1930'larda meydanın doğusundaki alan panayır ve fuar etkinlikleri için kullanıldı. 2002 Ekim'inde meydanın Pasaport yönündeki kıyı kesimine Ersen Gürsel ve Haluk Erar'ın tasarladığı "Cumhuriyet Meşaleleri" yerleştirildi. Meydan bugün resmî törenlerin ve kent etkinliklerinin yapıldığı başlıca alanlardandır; anıt, Taksim'deki eserle birlikte Canonica'nın Türkiye'deki en bilinen işleri arasında sayılır.