Taksim Cumhuriyet Anıtı (8 Ağustos 1928): Canonica'nın 84 tonluk eseri, Sabiha Ziya'nın Roma yolculuğu, kaidedeki Sovyet

İstanbul'un Taksim Meydanı'ndaki Cumhuriyet Anıtı, Türkçe Vikipedi'ye göre İtalyan heykeltıraş Pietro Canonica'ya yaptırıldı ve 8 Ağustos 1928'de açıldı. Kaide ve çevre düzenini mimar Giulio Mongeri yaptı. İngilizce Wikipedia'ya göre 11 metre yüksekliğindeki anıt halkın maddi desteğiyle iki buçuk yılda yapıldı ve Dr. Hakkı Şinasi Paşa tarafından açıldı; anıt bugün millî bayramlardaki resmî törenlerin yapıldığı önemli bir yerdir.

Yarışma ve sipariş

Türkçe Vikipedi'ye göre Cumhuriyet dönemi anıtları Atatürk'ü ve yeni düzeni ilk kez figüratif bir anlatımla topluma tanıtan heykellerdir ve önlerinde tören yapılacağı düşünülerek çevre düzenlemesi yapılmıştır. Madde, Sunay Akın'ın aktarımına dayanarak Cumhuriyet'in yeni gösteri alanı olarak seçilen Taksim Meydanı için uluslararası bir yarışma düzenlendiğini ve yarışmayı Canonica'nın kazandığını yazar. 1925'te İstanbul milletvekili Hakkı Şinasi Paşa'nın başkanlığında kurulan komisyon Canonica ile anlaşarak anıtı sipariş etti. Ağırlığı 84 tona ulaşan anıt, iki buçuk yıl sonra tamamlanınca Roma'dan İstanbul'a gemiyle getirildi.

Bağışlar ve malzeme

Anıtın yapımında taş ve bronz kullanıldı. Türkçe Vikipedi'ye göre masrafı karşılamak için halktan bağış toplandı ve en yüksek bağışı Osmanlı bankacısı Berç Keresteciyan yaptı. Kaidede İtalya'nın Trentino-Alto Adige bölgesinden pembe ve Suza bölgesinden yeşil mermerler kullanıldı. Anıt dairesel bir meydanın ortasında, bir meydan çeşmesi gibi tasarlandı; bronz figürler geleneksel mimariden esinlenen kemerli bir taş kaidenin içinde yer alır.

İki yüz, iki Mustafa Kemal

Türkçe Vikipedi'ye göre anıtın bir yüzü Kurtuluş Savaşı'nı, öbür yüzü Cumhuriyet Türkiyesi'ni temsil eder. Kuzey yüzünde Mustafa Kemal askerlerinin önünde görülür. Diğer yüzde sivil giysileriyle Atatürk'ün yanında İsmet İnönü ve Fevzi Çakmak, askerler ve halkla birlikte genç Türkiye'nin kuruluşu canlandırılır. İngilizce Wikipedia, kuzey yüzünün askerî başkomutanı, İstiklal Caddesi'ne bakan güney yüzünün ise devlet adamını simgelediğini yazar. Türkçe Vikipedi, anıtın 1928'de Talimhane Caddesi ile İstiklal Caddesi-Sıraselviler aksının üzerine yerleştirildiğini de belirtir. Anıtın yan yüzlerinde birer asker heykeli, onların üstündeki madalyonlarda birer kadın portresi bulunur.
İki kaynak bu figürlerin anlamında ise birleşir. Türkçe madde onları Kurtuluş Savaşı sırasında Türkiye'ye yapılan Sovyet yardımına duyulan minnettarlığın simgesi sayar. İngilizce madde de Aralov figürünün, Vladimir Lenin'in 1920'de Kurtuluş Savaşı sırasında gönderdiği para ve askerî yardıma işaret ettiğini yazar. Anıt bu yönüyle 1920'lerin dış politikasını da taşa ve bronza işlemiş olur: Ankara Hükûmeti'nin savaş yıllarında Moskova ile kurduğu ilişki, Cumhuriyet'in beşinci yılında İstanbul'un merkezindeki meydanda görünür bir yer bulmuştur.

Sabiha Ziya ve Roma atölyesi

Türkçe Vikipedi'ye göre bugünkü Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi'nde de bir yarışma açıldı; birinci gelen kişi bütün masrafları devlet tarafından karşılanmak üzere anıtın yapımında çalışmak için Canonica'nın İtalya'daki atölyesine gönderilecekti. Yarışmayı Sabiha Ziya kazandı. Madde, 21 yaşında bekâr bir kadın olduğu için bazı çevrelerin yurt dışına gitmesini istemediğini, ama Maarif Vekili Mustafa Necati'nin desteğiyle İtalya'ya gönderildiğini anlatır. Türkçe madde, anıtın Hadi (Bara) Bey ve Sabiha (Bengütaş) Hanım'ın yardımlarıyla tamamlandığını da belirtir. Sunay Akın'a göre yan yüzlerdeki kadın portreleri yarışmayı kazanan makette yoktu; Sabiha Hanım Roma'ya gittikten sonra Canonica tarafından eklendi.

Havuzsuz kalan çeşme

Türkçe Vikipedi'ye göre Canonica, Taksim Meydanı'nın adını İstanbul'a suyun bu meydandan "taksim" edilmesinden aldığını öğrenince anıtı bir havuz biçiminde tasarladı. Maketteki projeye göre anıtın dar yüzlerindeki mermer yalaklara akan su anıtın çevresindeki havuzda toplanacaktı. Ancak heykeltıraşa altı taksitte yapılacak ödemenin son taksiti parasızlık yüzünden verilemedi ve anıt havuzsuz kaldı. 1988'deki yıkımlardan sonra anıtın oturduğu dairesel taban İstiklal Caddesi'nin bir parçası hâline geldi; bugün araç trafiğine kapalı olan alanda ulusal günlerdeki törenler anıtın önünde yapılır.