II. Osman (Genç Osman, 1604–1622): Hotin seferi, hac niyeti ve Yedikule'de biten saltanat

II. Osman, geç dönem kaynaklarında "Genç Osman" diye anılan on altıncı Osmanlı padişahıdır. 3 Kasım 1604'te İstanbul'da doğdu; babası I. Ahmed, annesi Mahfîrûz Sultan'dır. I. Ahmed'in ilk oğlu olduğu için ona hanedanın kurucusu Osman Gazi'nin adı verildi ve İstanbul'da yedi gün yedi gece şenlik yapıldı. On dört yaşında tahta çıktı, on yedi yaşında Hotin seferine bizzat komuta etti ve on yedi buçuk yaşında asker ve ulemanın ortak isyanıyla tahttan indirilip Yedikule'de öldürüldü. Osmanlı tarihinde o zamana kadar görülmemiş bu olay, kaynaklarda "Haile-i Osmaniye" diye anılır.

Şehzadelik ve gecikmiş taht

I. Ahmed'in imamı tarihçi Sâfî Mustafa Efendi, Osman'ın kardeşi Mehmed ile birlikte büyüdüğünü ve ikisinin hocalığını Ömer Efendi'nin yaptığını yazar. Bazı Batı kaynakları onun Latince, Yunanca ve İtalyanca bildiğini ileri sürer; Türk literatürü bu bilginin doğru olma ihtimali olmadığını, ancak müstakbel bir padişah olarak iyi bir eğitim gördüğüne şüphe bulunmadığını belirtir. Araştırmamız da dil bilgisi iddiasının çürütüldüğünü gösteriyor.

I. Ahmed 1617'de ölünce tahta geçebilecek en büyük şehzade olmasına rağmen amcası I. Mustafa padişah yapıldı. Mustafa'nın akli zayıflık nedeniyle doksan altı gün sonra indirilmesiyle Osman 26 Şubat 1618'de tahta çıktı. Kendisinin yerine amcasının tahta çıkarılmasından ötürü Kaymakam Sofu Mehmed Paşa'ya ve Şeyhülislam Esad Efendi'ye kırgındı; Sofu Mehmed Paşa'yı görevden aldı, şeyhülislamın yetkilerini kısıtladı ve ulema tayinlerinde hocası Ömer Efendi'yi yetkili kıldı.

İlk icraat

Mühimme kayıtları ilk saltanat yılındaki icraatın askerin intizamına ve taşra kuvvetlerinin düzenlenmesine yöneldiğini gösterir. Padişah kıyafet değiştirerek İstanbul'da sık sık teftişe çıkıyor, askerin gittiği meyhane ve bozahaneleri basıyor, yakalanan kapıkullarını sert biçimde cezalandırıyordu. Ekim 1619'da sikke tashihi yaptırıp yeni akçe bastırdı; Topçular Kâtibi Abdülkadir Efendi'ye göre 1 altın 120, riyal kuruş 80, aslanlı kuruş 70 akçeye eşitlendi ve Leh parasının tedavülü yasaklandı.

Hotin seferi

Sadrazam Güzelce Ali Paşa'nın teşvikiyle Lehistan'a sefer kararı alındı. II. Osman sefere çıkmadan önce kardeşi Şehzade Mehmed'i öldürttü (12 Ocak 1621); Şeyhülislam Esad Efendi bunun için fetva vermeyi reddetti, fetva Rumeli Kazaskeri Taşköprizade Kemaleddin Mehmed Efendi'den alındı. O kış boğaz dondu. Padişahın otağı 29 Nisan 1621'de Davutpaşa sahrasında kuruldu.

Hac niyeti ve isyan

Çağdaş Osmanlı kaynaklarının tamamı, II. Osman'ın İstanbul'a dönüşünden beş ay sonra hacca gitmek için hazırlık yaptırdığını ve isyanın bu yüzden başladığını kabul eder. Padişahın Lübnan'da ayaklanan Ma'noğlu Fahreddin'in üzerine yürümek ve bu arada hacca gitmek istediği doğrudur. Ancak Türk literatürü, onun İstanbul'u gözden çıkardığı, Anadolu'dan asker toplayıp yeniçerileri ortadan kaldıracağı ve başkenti Bursa ya da Kahire gibi bir yere taşıyacağı yolundaki bilgilerin, karşıtlarının dönemin kaynaklarına kadar yansıyan propagandası olduğunu yazar.

Arpalıkları kesilen ulema ile ocağının geleceğini tehlikede gören yeniçeriler birleşti. 19 Mayıs 1622'de isyan başladı; asiler önce padişahı teşvik ettiği ileri sürülen Darüssaade Ağası Süleyman Ağa ile Hoca Ömer Efendi'nin idamını istedi. Saraya giren asiler I. Mustafa'yı padişah ilan etti. II. Osman yeniçeri ağası Ali Ağa'nın konağına sığındı; yeniçeriler Ali Ağa'yı öldürdü ve 20 Mayıs 1622'de padişahı yakaladı. Görgü tanığı tarihçilere göre ağır hakaretler altında Orta Cami'ye götürüldü, aynı gün Yedikule'ye sevk edilerek orada boğularak öldürüldü. Cesedi Sultan Ahmed Külliyesi'ndeki I. Ahmed Türbesi'ne gömüldü.

Reformcu padişah mı?

İsyana tanık olan ve kapıkulu bakış açısını yansıtan Hüseyin Tûgī'nin anlatımı sonraki kronikleri etkiledi ve modern tarih yazımında II. Osman'ın reformcu, yenilikçi, geniş çaplı ıslahat isteyen bir hükümdar olarak tanımlanmasına yol açtı. Araştırmamız, onun Yavuz ve Kanuni dönemlerinin parlaklığını yaşatmak için bazı ıslahat niyetleri taşımış olabileceğini kabul eder; ancak ona yüklenen "büyük reformcu" sıfatının XIX. Ve XX. Yüzyıl tarihçilerinin siyasi mesajlarıyla ilgili olduğunu açıkça gösteriyor. II. Osman, halktan kopuk padişah modelinin dışında halkla bütünleşmeye yönelen bir gazi hükümdar tipini benimsemiş ya da yakınlarınca ona böyle bir rol biçilmiş olabilir. "Fârisî" mahlasıyla yazdığı şiirler yüksek bir edebi güç taşır.

Genç Osman: büyük resimde yeri

II. Osman'ın kısa saltanatı, sonradan büyük bir reform hikâyesine dönüştürüldü. Bize göre kaynakların gösterdiği tablo daha karmaşıktır: genç bir hükümdarın kendi otoritesini kurma çabası, sert tavırları ve ordunun ile ulemanın kaygıları birleşerek trajik bir sona yol açtı. Yedikule'de yaşananlar, Osmanlı tarihinde bir padişahın askeri bir isyanla öldürüldüğü ilk olay olarak devlet ile ordu arasındaki dengenin değiştiğini gösteriyor.