Köy eğitmeni kursları (1936): Çavuşluk yapmış gençlerden köy eğitmeni, Saffet Arıkan'ın bakanlığı

Köy Enstitüleri 17 Nisan 1940 tarihli 3803 sayılı yasayla açıldı; ama kaynaklar bu okulların köklerini Atatürk'ün son yıllarına, 1936'da başlayan köy eğitmeni kurslarına bağlar. İngilizce Wikipedia'ya göre Köy Enstitüleri 1936'da açılan ilk Eğitmen Kursu'ndan doğdu. Saffet Arıkan maddesi de proje kendi bakanlığından sonra başlamış olsa da onun öncülü sayılan "köy eğitmeni" uygulamasının 1936'da, Arıkan bakanlık görevindeyken başladığını yazar.

Sorunun boyutu

Türkçe Vikipedi'nin Köy Enstitüleri maddesine göre Cumhuriyet'in ilk yıllarında okuma yazma oranı %5'in altındaydı ve nüfusun %80'i köylerde yaşıyordu. Geleneksel öğretmen okullarında yetişen öğretmenler köyde çalışmayı gönüllü bir görevden çok bir zorunluluk olarak görüyordu ve gönüllü, özverili öğretmen sayısı azdı. İngilizce madde de aynı oranları verir ve pedagoji uzmanı Halil Fikret Kanad'ın bu proje üzerinde uzun süredir çalıştığını, köylerde gönüllü çalışacak istekli öğretmenler yetiştirilmesini desteklediğini yazar. Türkçe madde, 1924'te Mustafa Kemal'in davetiyle Türkiye'ye gelen ABD'li eğitim profesörü John Dewey'nin bir rapor hazırladığını ve raporun Mart 1925'te Maarif Vekâleti Mecmuası'nda yayımlandığını da hatırlatır.

Saffet Arıkan: Kurmay subaydan bakana

Türkçe Vikipedi'ye göre Saffet Arıkan 26 Kasım 1887'de Erzincan'da doğdu, 1907'de Harp Okulu'nu, 1910'da Harp Akademisi'ni kurmay yüzbaşı olarak bitirdi. Yemen ve Bağdat'ta bulundu, Çanakkale'de Kerevizdere savaşlarına katıldı. İstanbul'un 16 Mart 1920'deki işgalinden hemen sonra İsmet Bey'le birlikte Anadolu'ya geçti ve Anzavur ayaklanmasının bastırılmasında önemli rol oynadı. Mart 1921'de silah almak için Almanya'ya gönderildi, Haziran 1921'de Garp Cephesi kurmay başkanı oldu ve aynı yılın sonunda Moskova ataşemiliterliğine atandı. 1923'te kurmay albayken ordudan ayrılıp milletvekili oldu. 1925-1931 arasında CHP genel sekreterliğini yürüttü.

Tonguç'un raporu ve ilk kurs

Türkçe Vikipedi'nin İsmail Hakkı Tonguç maddesine göre Tonguç 3 Ağustos 1935'te İlköğretim Genel Müdürlüğü'ne vekâleten getirildi ve Millî Eğitim Bakanı Saffet Arıkan'a köy enstitülerinin zeminini hazırlayacak bir rapor sundu. 1936'da Kayseri, Çorum ve Yozgat'ı gezerek buralarda eğitmen kursu açma olanaklarını araştırdı. Temmuz 1936'da Köy Enstitülerinin öncülü sayılan ilk Eğitmen Kursu'nu Eskişehir'e bağlı Mahmudiye'de açtı. Madde, okuryazar oranının o dönemde %10'dan az olduğunu, bu yüzden askerliğini okuryazar çavuş olarak yapmış gençlerin altı aylık bir eğitimle eğitmen olarak yetiştirilip köylerine gönderildiğini yazar. Köy Enstitüleri maddesi de bu fikri Atatürk'e bağlar: önce askerliğini çavuş olarak yapmış erlerden köy öğretmeni yetiştirilip köylerine gönderilmesi önerilmiş ve uygulanmıştı.

1937: Köy Eğitmenleri Yasası ve ilk okullar

Tonguç maddesine göre 1937'de Köy Eğitmenleri Yasası çıktıktan sonra İzmir Kızılçullu'da (bugünkü Şirinyer) ve Eskişehir Çifteler'de ilk köy öğretmen okulları açıldı. İngilizce madde, ilk kursun başarısı üzerine İzmir, Kırklareli ve Kastamonu'da üç köy öğretmen okulu daha açıldığını yazar. Saffet Arıkan maddesine göre CHP'nin 1935'teki 4. Kurultayında, devlet eliyle başlatılan planlı sanayileşmeye koşut olarak köylerin planlı kalkındırılması kararlaştırılmıştı. Arıkan bu doğrultuda köyler için bir eğitim sistemi geliştirdi, eğitmen uygulamasına geçildi ve sonradan köy enstitülerine dönüşecek köy öğretmen okulları kuruldu.

Atatürk'ten sonra: 1940 yasası

Türkçe Vikipedi'ye göre Arıkan, İsmet İnönü'nün cumhurbaşkanı seçilmesinden bir buçuk ay sonra kurulan Celâl Bayar kabinesinde yine bakandı, ama sağlık nedeniyle görevden ayrıldı; 1940'ta Köy Enstitüleri Kanunu'nun çıkarılmasında öncülük etti. 1940-1941 arasında Millî Savunma Bakanı, 1942-1944 arasında Berlin büyükelçisiydi. İngilizce madde, 26 Kasım 1947'de İstanbul'da intihar ettiğini yazar. Köy Enstitüleri maddesine göre projeyi 28 Aralık 1938'de bakan olan Hasan Âli Yücel yönetti. 3803 sayılı yasayla mevcut deneme okullarının enstitüye dönüştürülmesi ve on yedi yeni enstitü açılması öngörüldü; okullar tarıma elverişli, demiryoluna yakın 21 bölgede kuruldu. Her enstitünün tarlaları, bağları, arı kovanları, hayvanları ve atölyeleri vardı.