Goeben ve Breslau'nun takibi (Ağustos 1914): El konulan iki dretnot, Messina'dan kaçış

Neden bu konu?

Osmanlı Devleti'nin Birinci Dünya Savaşı'na girişi çoğu zaman tek bir olayla, Karadeniz Baskını ile anlatılır. O baskını yapan gemilerin İstanbul'a nasıl geldiği ise ayrı bir hikâyedir: Ağustos 1914'ün ilk on gününde iki Alman gemisi, Britanya ve Fransız donanmalarının arasından Akdeniz'i boydan boya geçerek Çanakkale Boğazı'na ulaştı. Konu, Türkçe Vikipedi'deki Goeben ve Breslau'nun takibi ile İngilizce Wikipedia'daki Pursuit of Goeben and Breslau maddelerine dayanır.

1912'deki ilk ziyaret

Türkçe maddeye göre Goeben ile Breslau İstanbul'u ilk kez 1914'te değil, Birinci balkan-savaslariBalkan Savaşı sırasında gördü. Bulgar ordusu İstanbul'a yaklaşınca Osmanlı hükûmeti 1878 Berlin Kongresi'ne katılan devletlerden uluslararası bir filo istedi; Amiral Tirpitz Almanya'nın en yeni iki gemisinin gönderilmesini önerdi. Breslau 5 Kasım'da Kiel'den, Goeben 6 Kasım'da Wilhelmshaven'den yola çıktı ve gemiler 15 Kasım 1912'de İstanbul'a vardı. Bu gemiler, Almanya'nın Akdeniz Tümeni'nin çekirdeği oldu. Madde, 23 Ekim 1913'te komutayı devralan Koramiral Wilhelm Souchon'un savaştan önce yaklaşık 80 limanı ziyaret ederek istihbarat topladığını yazar.

El konulan "halkın gemileri"

Takibin arka planında Osmanlı'nın İngiltere'ye ısmarladığı iki dretnot vardı. Türkçe maddeye göre Reşadiye 8 Haziran 1911'de sipariş edilmiş, Sultan Osman-ı Evvel adını alacak gemi için Ocak 1914'te anlaşma imzalanmıştı. Osmanlı hükûmeti iki gemi için toplam 6 milyon sterlin ödemişti; paranın bir kısmı Fransız bankalarından borçla, bir kısmı halkın bağışları, vergiler ve memur maaşlarından karşılanmıştı. Churchill 29 Temmuz'da gemilerin alıkonulmasını emretti; iki gün sonra Britanyalı denizciler gemilere çıktı. Madde, Britanya henüz savaşta olmadığı için bu eylemin hukuka aykırı olduğunu ve gemileri teslim almaya giden birliğin komutanı Rauf Bey'in (Orbay) eli boş döndüğünü yazar. "Halkın gemilerinin" kaybı, Alman yanlısı bakanlarca kamuoyu desteği toplamakta kullanıldı.

Bône ve Philippeville

Souchon 29 Temmuz'da Pula'dan ayrıldı, 1 Ağustos'ta Brindisi'de Breslau ile buluştu. İtalya kömür vermeyince Messina'ya geçti ve limandaki Alman ticaret gemilerinden yaklaşık 2.000 ton kömür aldı. Türkçe maddeye göre 4 Ağustos'ta saat 02.35'te Tirpitz'den "İttihat ve Terakki hükûmeti ile ittifak 3 Ağustos günü sonuçlandı. İstanbul'a doğru yola çıkın" emri geldi. Hedefe çok yakın olan Souchon emri bir süre göz ardı etti; Rus bayrağı çeken gemiler şafakta Fransız Cezayiri'ndeki Bône ve Philippeville limanlarını bombaladı, sonra Messina'ya döndü.

4 Ağustos: Savaş ilanından önceki altı saat

Aynı sabah saat 09.30'da Souchon, Britanya muharebe kruvazörleri Indomitable ve Indefatigable ile karşılaştı. Gemiler ters yönde, yaklaşık 8 kilometre arayla birbirinin yanından geçti. Britanya henüz Almanya'ya savaş ilan etmemişti; Britanya gemileri dönüp Goeben'i yaklaşık 10 kilometre geriden izlemeye başladı. Türkçe maddeye göre Churchill önce saldırı durumunda çatışma izni verdi, ama kabinenin kararı üzerine saat 14.05'te bu izni geri çekti. Britanya gemileri kazan sorunları yüzünden Goeben'in hızına yetişemedi; 15.45'te Alman gemileri sise daldı, hafif kruvazör Dublin de 19.37'de teması kaybetti. Britanya ile Almanya arasında savaş, gece yarısından sonra resmen başladı.

Messina'dan kaçış

5 Ağustos'ta Messina'ya dönen Souchon'a İtalyan yetkililer 24 saat içinde ayrılması için baskı yaptı. Türkçe maddeye göre akşama dek ancak 1.400 ton kömür yüklenebildi ve bu İstanbul'a ulaşmaya yetmiyordu. Tirpitz'den gelen yeni mesajlar Avusturya-Macaristan'ın yardım etmeyeceğini ve Osmanlı'nın hâlâ tarafsız olduğunu söylüyordu. Pula'ya sığınıp savaş boyunca kapana kısılmak yerine Souchon İstanbul'a gitmeye karar verdi. Madde, amacının "Osmanlı İmparatorluğu'nu, istemeseler bile, savaşı kadim düşmanları Rusya'ya karşı Karadeniz'e yaymaya zorlamak" olduğunu aktarır.

Milne, Alman gemilerinin batıya, Atlantik'e ya da Fransız nakliye gemilerine yöneleceğini bekliyordu. Bu yüzden en güçlü gemilerini boğazın kuzey çıkışına yerleştirdi; güney çıkışında yalnız hafif kruvazör Gloucester vardı. Gemiler 6 Ağustos akşamı güney çıkıştan Doğu Akdeniz'e çıktı ve Gloucester onları gölgeleyerek konumlarını telsizle bildirmeye başladı.

7 Ağustos sabahı: Troubridge'in kararı

Türkçe maddeye göre Tümamiral Ernest Troubridge'in Defence, Black Prince, Warrior ve Duke of Edinburgh zırhlı kruvazörleri 9,2 inçlik toplar taşıyordu; Goeben ise 11 inçlik toplara ve 11 inçlik zırha sahipti, üstelik daha hızlıydı. Troubridge tek şansının Goeben'i şafakta yakalamak olduğunu düşündü. 7 Ağustos sabah 04.00'te bunun mümkün olmadığını anlayınca, Churchill'in "üstün kuvvetle çatışmama" emrini de göz önüne alarak takibi bırakma niyetini Milne'e bildirdi ve yakıt için Zante'ye yöneldi. Gloucester bir süre daha takip etti, Breslau ile çatıştı, ama sonunda Milne'in emriyle teması kesti.

10 Ağustos: Kütahya torpidobotunun kılavuzluğunda

Gemiler Ege'de bir kömür gemisinden ikmal yaptı ve 10 Ağustos'ta saat 17.00'de Çanakkale Boğazı açıklarına vardı. Türkçe madde, boğaz komutanlığına gönderilen bir telgrafta gemiler boğaza sığınırsa girişlerine izin verilmesinin istendiğini aktarır. Gemiler Kütahya torpidobotunun kılavuzluğunda mayın hatlarını geçti ve saat 19.30'da Nara Burnu'na demirledi. 13 Ağustos'ta Erdek'te kömür alıp 16 Ağustos'ta Tuzla'ya ulaştılar.

Satın alma formülü: Yavuz ve Midilli

Türkçe Karadeniz Baskını maddesine göre Osmanlı hükûmeti, gemilerin varlığı tarafsızlığı tehlikeye atmasın diye kâğıt üzerinde satın alınmalarını önerdi ve sonra iki geminin 80 milyon mark karşılığında satın alındığını duyurdu. 16 Ağustos 1914'te gemiler resmen Osmanlı Donanması'na katıldı; Goeben yavuz-muharebe-kruvazoruYavuz Sultan Selim, Breslau Midilli adını aldı. Ancak mürettebat Souchon komutasındaki Alman denizcilerden oluşmaya devam etti.

Sonuçları ve Churchill'in yargısı

Türkçe maddeye göre Churchill yıllar sonra anılarında Goeben'in Osmanlıları savaşa girmeye zorlayarak "Doğu ve Orta Doğu için bir geminin daha önce hiç getirmediği kadar fazla katliam, sefalet ve yıkım getirdiği" görüşünü dile getirdi. Mustafa Kemal o günlerde Sofya'da askerî ataşeydi; Türkçe Atatürk'ün Sofya ataşeliği maddesine göre 27 Ekim 1913'te bu göreve atanmış ve 20 Kasım 1913'te Sofya'ya varmıştı. Goeben'in açtığı yol, birkaç ay sonra onu Çanakkale'de 19. Tümen'in başında bulacak savaşa çıkıyordu. Gemi Yavuz adıyla Cumhuriyet döneminde de hizmet verdi ve Atatürk'ün naaşını 1938'de İstanbul'dan İzmit'e taşıyan gemi oldu.