"Kapitülasyonları Lozan kaldırdı" mı, "1914'te zaten kaldırılmıştı" mı? 8 Eylül 1914 kararı, büyükelçilerin protestosu v

Kapitülasyonların ne zaman sona erdiği sorusuna iki farklı cevap dolaşır. Bir kısmı "Kapitülasyonları Lozan Antlaşması kaldırdı" der; bir kısmı ise "Osmanlı Devleti kapitülasyonları 1914'te zaten kaldırmıştı, Lozan'da yalnızca tescil edildi" diye karşılık verir. Kaynaklar iki cümlenin de tek başına eksik kaldığını, aslında birbirini tamamlayan iki aşamalı bir süreç olduğunu gösterir.

Kapitülasyon nedir?

Türkçe Vikipedi'ye göre kapitülasyon, bir devletin bir anlaşmaya bağlı olarak başka devletlere tanıdığı iktisadi ve sosyal ayrıcalıklardır; sözcüğün kökeninde Latince "caput" (baş) sözcüğü vardır. İngilizce Wikipedia'ya göre Osmanlı kapitülasyonları, ardı ardına gelen padişahların Hristiyan devletlere verdiği ve bu devletlerin Osmanlı topraklarında yaşayan ya da ticaret yapan uyruklarına haklar ve ayrıcalıklar tanıyan belgelerdi. Bu ayrıcalıklara göre Osmanlı ülkesine gelen tüccarlar yerel kovuşturmadan, yerel vergilerden, askerlikten ve konutlarının aranmasından muaftı.

Osmanlıca adları "ahidname" idi. İngilizce Wikipedia, "ahidname" ile "muahede" (antlaşma) arasında bir fark gözetildiğini yazar: Muahede karşılıklı bir taahhüdü anlatırken ahidname anlatmıyordu. Kaynağa göre ayrıcalıklar ilk verildiklerinde Osmanlı askerî üstünlüğünü koruduğu için devlete zarar vermiyordu; askerî üstünlük Avrupa'ya geçince Avrupa devletlerine önemli ekonomik ve siyasi avantajlar sağladılar.

1. aşama: 8 Eylül 1914

İngilizce Wikipedia'ya göre 8 Eylül 1914'te Osmanlı Devleti'ni yöneten İttihat ve Terakki Cemiyeti, Osmanlı'nın Birinci Dünya Savaşı'na girip girmeyeceğine ilişkin Almanya ve Birleşik Krallık ile süren diplomatik manevraların bir parçası olarak kapitülasyonları tek taraflı olarak feshetti. Bu karar Alman, Avusturya-Macaristan, İngiliz, Fransız ve Rus büyükelçilerinin ortak protestosuna yol açtı. Karar Ekim ayı başında yürürlüğe girdi.

Kayda değer olan, protestoya yalnızca İtilaf devletlerinin değil, Osmanlı'nın müttefiki olacak Almanya ile Avusturya-Macaristan'ın da katılmasıdır. Yani kapitülasyonlardan yararlanan bütün büyük devletler, savaşta hangi tarafta olurlarsa olsunlar, tek taraflı kaldırmayı tanımadı.

2. aşama: Lozan'ın 28. maddesi

Tek taraflı bir kararın uluslararası hukukta kabul görmesi için karşı tarafların da onayı gerekiyordu. Bu nedenle kapitülasyonlar Lozan'da yeniden masaya geldi. Türkçe Vikipedi'nin Lozan Barış Konferansı maddesine göre TBMM Hükûmeti'nin heyete verdiği yönergede kapitülasyonların kesin reddi yer alıyor, ısrar hâlinde görüşmelerin kesilmesi öngörülüyordu. Konferansta yabancılara uygulanacak kanunlar ve kapitülasyonlar, İtalya'nın başkanlık ettiği ikinci komisyonda görüşüldü.

Türkçe Vikipedi'nin Lozan Antlaşması maddesine göre 20 Kasım 1922'de başlayan görüşmelerde kapitülasyonların kaldırılması, İstanbul'un boşaltılması ve Musul konularında anlaşma sağlanamadı; 4 Şubat 1923'te görüşmeler kesildi. 23 Nisan 1923'te yeniden başlayan görüşmeler 24 Temmuz 1923'te antlaşmanın imzalanmasıyla sonuçlandı. Antlaşmanın sonuçları arasında kaynak, kapitülasyonlar için kısaca "tamamı kaldırıldı" der.

İngilizce Wikipedia ise ilgili maddeyi aktarır: Lozan Antlaşması'nın 28. maddesine göre "Yüksek Akit Taraflardan her biri, kendisini ilgilendirdiği ölçüde, Türkiye'deki kapitülasyonların her bakımdan tamamen kaldırılmasını kabul eder."

Hangisi doğru?

İki cümle de tek başına eksiktir. 1914'teki karar, Osmanlı Devleti'nin kapitülasyonları uygulamayı bırakma iradesiydi ve Ekim 1914'te yürürlüğe girdi; ama yararlanan devletlerin hiçbiri bunu kabul etmedi. Lozan'ın 28. maddesi ise bu sonu, imzacı devletlerin onayıyla uluslararası bir taahhüde dönüştürdü. İngilizce Wikipedia'nın ifadesiyle, Türkiye söz konusu olduğunda kapitülasyonlar Lozan Antlaşması ile kaldırıldı. Doğru anlatım şudur: Kapitülasyonlar 1914'te tek taraflı olarak feshedildi, 1923'te Lozan'da karşı tarafların kabulüyle kesin olarak kaldırıldı.