#1İzmir'in Kurtuluşu, 26 Ağustos'ta başlayan Büyük Taarruz sonucunda Türk ordusunun 9 Eylül 1922'de Yunan işgalindeki İzmir'e girmesini anlatan tarih terimidir. Bu olay, Mudanya Ateşkesi ve Lozan'a uzanan süreci başlattığı için Millî Mücadele'nin simgesi oldu. Bu yazıda süvarilerin şehre girişini, bayrakların kim tarafından çekildiğini ve 18 Eylül'e kadar süren takibi gün gün ele alıyoruz.
Arka plan
İzmir'in 15 Mayıs 1919'da Yunan kuvvetlerince işgali, Anadolu'da Millî Mücadele'nin başlamasında önemli bir aşama sayılır. İşgali protesto eden mitingler İstanbul'dan Anadolu'nun en uzak köşelerine yayılmış, Damat Ferit hükûmetinin düşmesine yol açmıştı. Mitingler her yıl işgalin yıl dönümünde tekrarlandı ve İzmir, Anadolu hareketinin en önemli simgelerinden biri oldu. Üç yıl dört ay sonra şehre giren Türk süvarileri bu sürecin sonunu getirdi.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Umberto gs. Dosya sayfası
Olayın akışı: Bayraklar
Şehre ulaşan ilk birlikler 9 Eylül sabahı Kadifekale, Sarıkışla, Karşıyaka, Paket Postanesi ve Hükûmet Konağı'nda Türk bayrağını göndere çekti:
Şerafettin Bey'in en önde yaya giden sekiz eri, Bornova'dan Halkapınar'a ilerlerken Punta'daki Tuzakoğlu fabrikasına yaklaştıklarında pencerelerden ani bir ateşle karşılaştı. Dört asker hayatını kaybetti ve orada defnedildi: Akşehirli Bekiroğlu Mehmet, Antalyalı Ömer oğlu Hakkı (Sarıarslan), Nevşehirli Ahmet oğlu Seyit Mehmet ve Nevşehirli Ahmet oğlu Ahmet. Şerafettin Bey Kordonboyu'ndan Pasaport İskelesi'ne geldiğinde atılan bir el bombasıyla hafif yaralandı, ama ilerlemeyi sürdürdü ve saat 10.30'da vilayet konağına ulaştı.
Bu sırada 4. Alay'dan Teğmen Ali Rıza konağa ulaşıp Yunan bayrağını indirmiş, bir kadının kendisine verdiği el yapımı Türk bayrağını göndere çekmişti. Yüzbaşı Şerafettin'in Teğmen Ali Rıza (Akıncı), Teğmen Hamdi (Yurteri) ve Diyarbakırlı Çavuş Mehmet Raşit ile birlikte alay bayrağını göndere çekmesiyle İzmir'in kurtuluşu ilan edildi.
1. Süvari Tümeni Komutanı Mürsel Paşa, İzmir'e girildiğini bir Fransız savaş gemisinin telsiziyle Ankara'ya bildirdi. Tarihî günü Belkahve'den izleyen Mustafa Kemal Paşa, yanında Fevzi ve İsmet Paşalar olduğu hâlde 10 Eylül sabahı İzmir'e girdi, Fahrettin Paşa ile buluşarak doğruca Hükûmet Konağı'na gitti ve balkonundan başarıyı millete mal eden kısa bir konuşma yaptı.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Haber 10 ve 11 Eylül'de Anadolu basınında yer aldı. Hâkimiyet-i Milliye ilk sayfasından şu başlıkla verdi: "Süvarilerimiz Cumartesi günü öğleden evvel 10:30'da İzmir'e girmişlerdir. İzmirliler bu suretle Yunan kâbusundan kurtulmuşlardır." Mustafa Kemal'in İzmir'e gelişiyle ilgili haberler genellikle 13-14 Eylül'den itibaren yayımlandı; İzmir yangınıyla ilgili bilgiler basında 14 Eylül'den itibaren yer aldı. 10 Eylül 1922 tarihli New York Times, Fransız Deniz Kuvvetleri Bakanlığı'na ulaşan haberlere dayanarak İzmir'e giren Türk birliklerinin düzgün davrandığını yazdı.
Kimler vardı?
Mürsel Paşa, Fahrettin Altay Paşa, Kurmay Yarbay Suphi, Yüzbaşı Şerafettin, Teğmen Ali Rıza, Teğmen Hamdi, Çavuş Mehmet Raşit, Teğmen Celil, Teğmen Besim, Binbaşı Ali Reşat, Yüzbaşı Zeki, Üsteğmen Selahattin ve Kara Fatma; ertesi gün Mustafa Kemal, Fevzi ve İsmet Paşalar.
Sonuçlar ve bugünkü anlamı
İzmir'in kurtuluşu, Mudanya Ateşkesi (11 Ekim 1922) ve Lozan Barış Antlaşması (24 Temmuz 1923) ile sonuçlanan sürecin başlangıcı oldu. 9 Eylül bugün İzmir'in kurtuluş günü olarak kutlanır; kentteki Dokuz Eylül Üniversitesi de adını bu tarihten alır.
Arka plan
İzmir'in 15 Mayıs 1919'da Yunan kuvvetlerince işgali, Anadolu'da Millî Mücadele'nin başlamasında önemli bir aşama sayılır. İşgali protesto eden mitingler İstanbul'dan Anadolu'nun en uzak köşelerine yayılmış, Damat Ferit hükûmetinin düşmesine yol açmıştı. Mitingler her yıl işgalin yıl dönümünde tekrarlandı ve İzmir, Anadolu hareketinin en önemli simgelerinden biri oldu. Üç yıl dört ay sonra şehre giren Türk süvarileri bu sürecin sonunu getirdi.
Tarih notu
Kronoloji:
- 15 Mayıs 1919: İzmir işgal edilir.
- 26 Ağustos 1922: Büyük Taarruz başlar.
- 9 Eylül 1922: Türk süvarileri İzmir'e girer.
- 10 Eylül 1922: Mustafa Kemal, Fevzi ve İsmet Paşalar İzmir'e gelir.
- 11 Eylül 1922: Bursa, Foça, Gemlik, Orhaneli.
- 12 Eylül 1922: Mudanya, Kırkağaç, Urla.
- 13 Eylül 1922: Soma.
- 14 Eylül 1922: Bergama, Dikili, Karacabey.
- 15 Eylül 1922: Alaçatı, Ayvalık.
- 16 Eylül 1922: Çeşme.
- 17 Eylül 1922: Karaburun, Bandırma.
- 18 Eylül 1922: Biga ve Erdek; Batı Anadolu'daki Yunan işgali sona erer.
- 11 Ekim 1922: Mudanya Ateşkesi.
- 15 Mayıs 1919: İzmir işgal edilir.
- 26 Ağustos 1922: Büyük Taarruz başlar.
- 9 Eylül 1922: Türk süvarileri İzmir'e girer.
- 10 Eylül 1922: Mustafa Kemal, Fevzi ve İsmet Paşalar İzmir'e gelir.
- 11 Eylül 1922: Bursa, Foça, Gemlik, Orhaneli.
- 12 Eylül 1922: Mudanya, Kırkağaç, Urla.
- 13 Eylül 1922: Soma.
- 14 Eylül 1922: Bergama, Dikili, Karacabey.
- 15 Eylül 1922: Alaçatı, Ayvalık.
- 16 Eylül 1922: Çeşme.
- 17 Eylül 1922: Karaburun, Bandırma.
- 18 Eylül 1922: Biga ve Erdek; Batı Anadolu'daki Yunan işgali sona erer.
- 11 Ekim 1922: Mudanya Ateşkesi.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Umberto gs. Dosya sayfası
Olayın akışı: Bayraklar
Şehre ulaşan ilk birlikler 9 Eylül sabahı Kadifekale, Sarıkışla, Karşıyaka, Paket Postanesi ve Hükûmet Konağı'nda Türk bayrağını göndere çekti:
- Kadifekale: Farklı tümenlere bağlı süvariler birbirleriyle yarışarak Kadifekale'ye vardı ve burçlara birlikte bayrak dikti. Bayrağı çeken subaylar, Mürsel Paşa'nın 1. Süvari Tümeni öncülerinden Teğmen Celil Bey, Kafkas Tümeni Süvari Bölüğü'nden Teğmen Besim Bey ve 2. Süvari Tümeni 4. Alay Komutanı Binbaşı Ali Reşat Bey'dir.
- Karşıyaka: Kurmay Yarbay Suphi Bey'in 14. Süvari Tümeni İzmir'e kuzeyden inerek Menemen ve Karşıyaka'ya ulaşıp bayrak çekti. Kara Fatma bu öncü birlikler içinde Çiğli'ye ilk giren süvariler arasındaydı.
- Sarıkışla ve Paket Postanesi: 1. Tümen'e bağlı süvariler sabah çok erken saatlerde Yüzbaşı Zeki Bey komutasında Konak'a vararak Sarıkışla'ya, 1. Süvari Tümeni'nden Üsteğmen Selahattin Bey de Paket Postanesi'ne bayrak çekti.
- Hükûmet Konağı: 2. Tümen 4. Alay Komutan Muavini Yüzbaşı Şerafettin Bey yönetimindeki iki bölük Bornova'dan Konak'a ilerledi.
Şerafettin Bey'in en önde yaya giden sekiz eri, Bornova'dan Halkapınar'a ilerlerken Punta'daki Tuzakoğlu fabrikasına yaklaştıklarında pencerelerden ani bir ateşle karşılaştı. Dört asker hayatını kaybetti ve orada defnedildi: Akşehirli Bekiroğlu Mehmet, Antalyalı Ömer oğlu Hakkı (Sarıarslan), Nevşehirli Ahmet oğlu Seyit Mehmet ve Nevşehirli Ahmet oğlu Ahmet. Şerafettin Bey Kordonboyu'ndan Pasaport İskelesi'ne geldiğinde atılan bir el bombasıyla hafif yaralandı, ama ilerlemeyi sürdürdü ve saat 10.30'da vilayet konağına ulaştı.
Bu sırada 4. Alay'dan Teğmen Ali Rıza konağa ulaşıp Yunan bayrağını indirmiş, bir kadının kendisine verdiği el yapımı Türk bayrağını göndere çekmişti. Yüzbaşı Şerafettin'in Teğmen Ali Rıza (Akıncı), Teğmen Hamdi (Yurteri) ve Diyarbakırlı Çavuş Mehmet Raşit ile birlikte alay bayrağını göndere çekmesiyle İzmir'in kurtuluşu ilan edildi.
Ek bilgi
10 Eylül: Başkomutan İzmir'deDört şehidin anısına, defnedildikleri Halkapınar Şehitliği'nde Dokuz Eylül Anıtı yapıldı. 1927'de yapılan anıtın çevresindeki küçük bahçe 1930'da düzenlendi; anıt 1961 ve 1996'da yeniden düzenlendi ve ikinci düzenlemede Necmettin Halil Onan'ın açılış için yazdığı "Bir Yolcuya" şiiri anıt platformuna yerleştirildi. Anıt "Vatan-Namus Anıtı" olarak da bilinir.
1. Süvari Tümeni Komutanı Mürsel Paşa, İzmir'e girildiğini bir Fransız savaş gemisinin telsiziyle Ankara'ya bildirdi. Tarihî günü Belkahve'den izleyen Mustafa Kemal Paşa, yanında Fevzi ve İsmet Paşalar olduğu hâlde 10 Eylül sabahı İzmir'e girdi, Fahrettin Paşa ile buluşarak doğruca Hükûmet Konağı'na gitti ve balkonundan başarıyı millete mal eden kısa bir konuşma yaptı.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Dikkat: yanlış bilinen
Basında İzmir"İzmir'e Mustafa Kemal Paşa 9 Eylül'de girdi" denir. Doğrusu: 9 Eylül'de şehre giren süvari birlikleridir; Mustafa Kemal Paşa ertesi gün, 10 Eylül sabahı İzmir'e geldi. Bir başka karışıklık bayraklarla ilgilidir: Şehirde aynı sabah birden fazla noktada, farklı birliklerden subaylarca bayrak çekildi; "İzmir'e ilk bayrağı çeken tek kişi" diye tek bir isim vermek kaynaklara uymaz.
Haber 10 ve 11 Eylül'de Anadolu basınında yer aldı. Hâkimiyet-i Milliye ilk sayfasından şu başlıkla verdi: "Süvarilerimiz Cumartesi günü öğleden evvel 10:30'da İzmir'e girmişlerdir. İzmirliler bu suretle Yunan kâbusundan kurtulmuşlardır." Mustafa Kemal'in İzmir'e gelişiyle ilgili haberler genellikle 13-14 Eylül'den itibaren yayımlandı; İzmir yangınıyla ilgili bilgiler basında 14 Eylül'den itibaren yer aldı. 10 Eylül 1922 tarihli New York Times, Fransız Deniz Kuvvetleri Bakanlığı'na ulaşan haberlere dayanarak İzmir'e giren Türk birliklerinin düzgün davrandığını yazdı.
Kimler vardı?
Mürsel Paşa, Fahrettin Altay Paşa, Kurmay Yarbay Suphi, Yüzbaşı Şerafettin, Teğmen Ali Rıza, Teğmen Hamdi, Çavuş Mehmet Raşit, Teğmen Celil, Teğmen Besim, Binbaşı Ali Reşat, Yüzbaşı Zeki, Üsteğmen Selahattin ve Kara Fatma; ertesi gün Mustafa Kemal, Fevzi ve İsmet Paşalar.
Sonuçlar ve bugünkü anlamı
İzmir'in kurtuluşu, Mudanya Ateşkesi (11 Ekim 1922) ve Lozan Barış Antlaşması (24 Temmuz 1923) ile sonuçlanan sürecin başlangıcı oldu. 9 Eylül bugün İzmir'in kurtuluş günü olarak kutlanır; kentteki Dokuz Eylül Üniversitesi de adını bu tarihten alır.
Kaynaklar
- Vikipedi, İzmir'in Kurtuluşu maddesi (tr.wikipedia.org)
- Vikipedi, Büyük Taarruz maddesi (tr.wikipedia.org)