Kut'u kurtarma denemeleri: Felahiye (21 Ocak 1916) ve Sâbis (8 Mart 1916), von der Goltz'un siperleri ve 29 Nisan teslim

Aralık 1915'te Kut'ta kuşatılan General Townshend'in İngiliz-Hint tümenini kurtarmak için gönderilen Dicle Kolordusu, 1916'nın ilk üç ayında Osmanlı 6. Ordusu'nun hatlarını yarmaya çalıştı. Bu denemelerin en ağır iki yenilgisi 21 Ocak'taki Felahiye (Hanna) ve 8 Mart'taki Sâbis (Dujaila) muharebeleriydi. Kut garnizonu 29 Nisan 1916'da teslim oldu. Bu yazı Vikipedi'nin Türkçe Kût'ül-Amâre Kuşatması ve Sâbis Muharebesi maddelerini, İngilizce Battle of Hanna ve Battle of Dujaila maddelerini kaynak alır.

Selman-ı Pak'tan Kut'a

Türkçe Kut maddesine göre İngiliz 6. (Poona) Hint Tümeni, Bağdat'a ilerlerken 22-25 Kasım 1915'teki Selman-ı Pak (Tizpon) Muharebesi'ni kazanamayarak geri çekildi ve 3 Aralık'ta Kut'a sığındı. Kut, Bağdat'ın 160 kilometre güneyinde, 1915'te nüfusu 6.500 dolayında olan bir kasabaydı. İngilizce Hanna maddesi, Osmanlı birliklerinin 15 Aralık 1915'te yaklaşık 10.000 kişilik İngiliz-Hint kuvvetini kuşattığını yazar. Kasaba Şattülhay ile Dicle'nin birleştiği yerde stratejik bir konumdaydı.

İngilizce Dujaila maddesine göre Osmanlı 6. Ordusu kasabayı hücumla alamayınca pasif bir kuşatmaya geçti ve savunucuları açlıkla teslime zorlamayı seçti. Garnizonun erzakının Şubat ortasında bitmesi bekleniyordu; Ocak sonunda kasabada bulunan ek yiyecek stokları bu süreyi Nisan ortasına uzattı.

Von der Goltz'un siper hatları

İngilizce Dujaila maddesine göre Gelibolu'daki zaferleri sırasında siper savaşında ustalaşan Osmanlılar bu deneyimi Kut'ta kullandı. Müşir von der Goltz ve kıdemli Osmanlı komutanı Halil Paşa, Dicle'nin aşağısında, sol kıyıda Hanna ve Sannaiyat'ta, sağ kıyıda Dujaila'da iyi yerleştirilmiş savunma mevzileri kurdu. Townshend pasif bir savunmaya geçtiği, özellikle Kut ile karşı kıyıdaki köy arasındaki dubalı köprünün yıkılmasıyla nehri geçme imkânını kaybettiği için Osmanlı komutanı birliklerini giderek güneye kaydırabildi. Madde, kuşatmanın kendisini sürdürmek için yalnızca yaklaşık 2.000 kişinin bırakıldığını yazar.

Sağ Sahil ve Vadi

Türkçe Kut maddesine göre ilk yardım harekâtı Korgeneral Fenton Aylmer komutasında toplanan 19.000 kişilik bir kuvvetti. Dicle Kolordusu 6 Ocak 1916'daki Sağ Sahil Muharebesi'nde ölü ve yaralı toplam 4.262 asker kaybederek çekildi. Madde, bu muharebede geri çekilme emrini veren 9. Kolordu Komutanı Miralay Sakallı Nurettin Bey'in görevden alındığını ve yerine Enver Paşa'nın kendisinden bir yaş küçük amcası Mirliva Halil Paşa'nın getirildiğini yazar. 13 Ocak 1916'daki Vadi Muharebesi'nde de 19 bin kişilik İngiliz kuvveti 1.600 kayıpla geri püskürtüldü.

21 Ocak 1916: Felahiye (Hanna)

Türkçe maddeye göre Osmanlı ordusu Vadi'nin yukarısında, Felahiye'de (Hanna) mevzilendi. Burası Dicle ile Suwaikiya bataklığı arasında daralan kuru zeminde bir geçitti. 20-21 Ocak 1916'daki kısa bir bombardımandan sonra 7. Tümen Osmanlı hatlarına hücum etti. İngilizce Hanna maddesine göre İngilizler su basmış 550 metrelik bir ara bölgeyi geçerken 2.700 kayıp verdi; Türkçe madde kaybı 2.741 olarak verir. İyi hazırlanmış Osmanlı mevzileri, özellikle iyi yerleştirilmiş makineli tüfek yuvaları saldırıdan vazgeçilmesine ve yardım kuvvetinin Ali Garbi üssüne çekilmesine yol açtı.

İngilizce maddeye göre tıbbi bakım neredeyse hiç yoktu ve saldırıdan sonraki gece hava dondurucu soğuktu; birçok İngiliz yaralı gereksiz yere acı çekti ve moral çöktü. Kuşatılmış Kut garnizonu yardım kuvvetinin uzaktan gelen savaş seslerini duyabiliyordu; sesler uzak kalınca oradaki moral de bozuldu.

Şubat: Bekleyiş ve hava

İngilizce Dujaila maddesine göre Hanna'dan sonra Dicle Kolordusu Şubat ayını yenilenme ve takviye toplamayla geçirdi, ama tam güce ulaşamadı. Gelibolu'dan çekildikten sonra Mısır'da toparlanan 13. (Western) Tümen takviye olarak yola çıkarılmıştı; Şubat sonunda bu tümenin yalnızca ilk taburları bölgeye ulaşmıştı. Kut'taki yiyecek Nisan ortasına kadar yetecekti. Hava da bir başka zaman sınırıydı: bölgenin bilinen hava düzenine göre elverişli hava en geç Mart ortasına kadar sürecek, ardından bahar karları erimeye başlayacak ve yağmurlarla birlikte Dicle kıyılarını su basmış bir bataklığa çevirecekti.

Kaynak, Basra'nın ötesinde ulaşımın hayvan gücüne, nehir kıyısındaki toprak yollara ya da nehir gemilerine bağlı olduğunu, İngilizlerin Dicle Kolordusu'nun ikmal ihtiyacını karşılayacak kadar nehir aracına sahip olmadığını yazar. Osmanlı 6. Ordusu da ikmal bakımından sınırına dayanmıştı; ama zaman Osmanlıların lehineydi.

8 Mart 1916: Sâbis (Dujaila)

Yazının tarihini veren olay budur. İngilizce maddeye göre Aylmer, Basra'ya kolay bir ulaşım hattı sağlayan Dicle'den ayrılmak istemediği için sağ kıyıdan ilerlemeye karar verdi ve Dujaila tabyasına gece baskını planladı. Kuvvet üç kola ayrıldı; A ve B kolları Tümgeneral Kemball'ın, C kolu Tümgeneral Kearny'nin emrindeydi. 7 Mart gecesi bütün kuvvet nehri geçti. Gece yürüyüşünde kollar pusula, adım sayma, bisiklet takometresi ve bastonlarla yön buluyordu. Karanlıkta A ve B kolları birbirini kaybetti; topçu mevzisine bir buçuk saat kadar geç ulaştı.

Kaynağa göre A ve B kollarının hücum birlikleri 8 Mart şafağından hemen önce yerlerindeydi. 26. Pencap Alayı'nın öncüleri Dujaila mevzisine girdi ve orada yalnızca habersiz birkaç asker buldu. Tam bir baskın sağlanmıştı; ama Kemball birliklerine planlanan hücum saatini beklemelerini emretti, Pencaplıları bile mevziden geri çekti. Hücuma üç saat sonra izin verdi. Bu sırada von der Goltz, sol kıyıdaki ihtiyatından 52. Tümen'i sağ kıyıya geçirmeye başladı; madde, gün sonuna kadar yaklaşık 8.000 askerin nehirden geçirilerek sağ kıyıdaki garnizonun gücünü ikiye katladığını yazar.

Türkçe Sâbis Muharebesi maddesi aynı günü Osmanlı tarafından anlatır: İngilizler sabahtan itibaren Sâbis Tepesi'ni şiddetli topçu ateşiyle dövdü. Tepeyi önce çok zayıf kuvvetlerle tutan 13. Kolordu, İngilizlerin hava keşfi ve top yerleştirme yüzünden hareketlerini geciktirmesinden yararlanarak ihtiyatlarını Sâbis bölgesine gönderdi. Ancak saat 09.00'dan itibaren bütün kuvvetleriyle saldırabilen İngilizler şiddetli direnişle karşılaştı.

Akşam: Siperlerdeki son hücum

Türkçe maddeye göre saat 16.00'ya doğru İngilizler bütün kuvvetlerini Sâbis Tepesi'ne karşı topladı, tepeyi bir saat kadar topçu ateşiyle dövdükten sonra hücuma kalkıp bazı siperlere girdi. Bu sırada nehrin sağ kıyısına geçirilen 51. Tümen'in 7. Alayı sıkı yürüyüşlerle bu kesime geldi ve bomba ve süngüyle hücum ederek siperleri geri aldı. İngilizce madde de akşamüstü 59. Scinde Tüfekçileri ile 1. Manchester Alayı'nın Dujaila tabyasının ilk iki siper hattını aldığını, ama başarıyı genişletecek ihtiyat kalmadığını yazar. Osmanlı taburları süngü ve el bombasıyla karşı saldırıya geçti; bu iki tabur akşamın ilk saatlerinde geri çekilmek zorunda kaldı. 8. Tugay'ın 2.301 kişisinden 1.174'ü gün sonunda kayıptı.

Aylmer'in azli ve teslim

Her iki kaynağa göre bu yenilgi Aylmer'in sonu oldu: 12 Mart 1916'da görevden alındı ve yerine General George Gorringe getirildi. İngilizce maddeye göre yenilgiden sonra yıllık taşkınlar başladı ve Zagros dağlarından eriyen karlar ovayı bir çamur denizine çevirdi. Yenilgi 6. (Poona) Tümeni'ne duyurulunca, dindaşlarıyla savaşma konusunda zaten çelişki içinde olan Hintli Müslüman askerler firar etmeye başladı.

Türkçe Kut maddesine göre Gorringe 5 Nisan'da Felahiye, Beit Asia ve Sannaiyat'a yeniden saldırdı, ama 22 Nisan'a kadar yenilerek çekildi. İngilizler bu sırada kuşatılmış birliklere havadan yiyecek ve mühimmat atmayı denedi; madde bunu bilinen ilk havadan ikmal girişimi olarak anar. Von der Goltz 19 Nisan 1916'da Bağdat'taki karargâhında tifüsten öldü ve yerine Halil Paşa getirildi. Garnizon 29 Nisan 1916'da teslim oldu.

Halil Paşa'nın 6. Ordu'ya yayımladığı mesaj Türkçe maddede şu cümleyle biter: "İşte Osmanlı sebatının İngiliz inadını kırdığı birinci zaferi Çanakkale'de, ikinci zaferi burada görüyoruz."

Değerlendirme

Felahiye ve Sâbis, Kut'u kurtarmak isteyen İngiliz kuvvetinin üst üste kaybettiği iki muharebedir. Sâbis'te 13. Kolordu'nun komutanı Miralay Ali İhsan Bey, Soyadı Kanunu'ndan sonra bu muharebenin adını soyadı olarak aldı. Kut'un teslimi, Halil Paşa'nın mesajında Çanakkale ile yan yana anıldı.