Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi (14 Haziran 1935): Evkaf Apartmanı'ndan Bruno Taut'un binasına

Ankara Üniversitesi 1946'da kuruldu, ama onun en büyük fakültesi on bir yıl önce açılmıştı. Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi (DTCF), Türkiye'de "fakülte" adıyla kurulmuş ilk yükseköğretim kurumudur. Okul Ankara Üniversitesi'nden önce kuruldu ve hâlâ üniversitenin geri kalanından ayrı, kendi binasında çalışıyor. Bu notta fakültenin kuruluşunu ve Bruno Taut'un tasarladığı binayı anlatıyoruz.

Arka plan: dil ve tarih çalışmaları

1930'ların başında Ankara'da Türk Tarih Kurumu ve Türk Dil Kurumu kurulmuş, Ulus'taki Halkevi salonunda 1932'de I. Türk Tarih Kongresi ve I. Türk Dili Kurultayı toplanmıştı. Bu kurumlar araştırma yapıyordu, ama tarihçi, dilci ve coğrafyacı yetiştirecek bir yükseköğretim kurumu Ankara'da yoktu. Atatürk fakültenin kurulmasını önerirken, hem ulusal bilincin gelişmesi hem de özgür düşünceli bireylerin yetişebilmesi için Türk dilinin, tarihinin ve kültürünün derinlemesine araştırılmasını en başta gelen koşul sayıyordu.

Akış: kanun ve ilk öğrenciler

Fakültenin kuruluş kanunu TBMM'de 14 Haziran 1935'te kabul edildi ve 22 Haziran 1935 tarihli, 3035 sayılı Resmî Gazete'de yayımlandı. Kurucu dekan Prof. Dr. Ali Muzaffer Göker'di. Fakülte 1936'da 195 öğrenciyle öğretime başladı. 1935-1940 arasında Evkaf Apartmanı'nda çalıştı. 13 Haziran 1946'ya kadar doğrudan Millî Eğitim Bakanlığı'na bağlıydı; bu tarihte 4936 sayılı Üniversiteler Kanunu ile yeni kurulan Ankara Üniversitesi'ne katıldı.

Bina: Taut'un Ankara'daki büyük eseri

Fakülte binasının planı 1937'de Alman mimar Bruno Taut tarafından çizildi. Proje, Ankara imar planını hazırlayan Hermann Jansen tarafından eleştirildi ve itiraz gördü; ama Nevzat Tandoğan başkanlığındaki İmar İdare Heyeti gösterilen sakıncaları yerinde bulmadı ve projeyi uygulamaya karar verdi. Üç yıl süren inşaattan sonra bina Ekim 1940'ta öğretime açıldı.

Bodrum üzerine dört katlı yapı, ana caddeye paralel dikdörtgen bir kütle ile iki ucuna eklenmiş küçük bloklardan oluşur. Taut, Mimar Sinan ve Osmanlı mimarisi hayranlığı nedeniyle giriş cephesinde taş ve tuğlayı birlikte kullandı, yan ve arka cepheleri sıvadı. Ön cephe alınlığındaki Atatürk maskı Avusturyalı heykeltıraş Josef Thorak'ın eseridir; orta blokun alınlığında "Hayatta en hakiki mürşit ilimdir" sözü yazılıdır. Bahçedeki Mimar Sinan Anıtı Hüseyin Anka Özkan'ın eseridir.

Kişiler

• Ali Muzaffer Göker: Kurucu dekan.
• Bruno Taut (1880-1938): Königsberg doğumlu Alman mimar ve şehir plancısı, mimarlıkta dışavurumcu akımın öncülerinden. 1936'da Martin Wagner'in önerisi ve Yüksek Öğretim Genel Müdürü Cevat Dursunoğlu'nun desteğiyle Japonya'dan Türkiye'ye geldi ve İstanbul Güzel Sanatlar Akademisi'nde görev aldı. Türkiye'de kendi elinden çıktığı bilinen 24 proje vardır; bunların 5'i büyük kamu yapısıdır. DTCF dışında Ankara Atatürk Lisesi, Trabzon'daki bir lise ve Cebeci Ortaokulu da onun projeleridir.
• Hermann Jansen: Ankara imar planının hazırlayıcısı; projeye itiraz etti.
• Nevzat Tandoğan: Ankara valisi ve İmar İdare Heyeti başkanı; projenin uygulanmasına karar veren heyetin başı.
• Josef Thorak: Cephedeki Atatürk maskının heykeltıraşı.

Rakamlar

• Kanunun kabulü: 14 Haziran 1935; Resmî Gazete: 22 Haziran 1935, sayı 3035.
• İlk yıl öğrenci sayısı: 195 (1936).
• Evkaf Apartmanı yılları: 1935-1940.
• İnşaat süresi: 3 yıl; binanın açılışı Ekim 1940.
• Bugün: 19 bölüm, 76 ana bilim dalı ve 2 ana sanat dalı.
• Fakülte dergisi: 1942'den beri yayımlanıyor.

Bölümler ve tiyatro

Fakülte, Türk ve Türkiye tarihinin incelenmesine kaynaklık edecek Sümerce ve Hititçeden Latince ve Yunancaya kadar antik Doğu ve Batı dillerini, modern dilleri ve coğrafya, felsefe, psikoloji, sosyoloji, tarih ve antropoloji gibi alanları bir arada öğretir. Türkiye'de tiyatro eğitiminin konservatuvarlar dışında bilimsel düzeyde verildiği ilk bölüm olan DTCF Tiyatro Bölümü de buradadır. 19 akademik birim içinde arkeoloji, antropoloji, coğrafya ve Doğu dilleri bunların arasındadır.

Sonuç ve bugünkü anlamı

DTCF, Cumhuriyet'in dil ve tarih tezlerini araştırmak için kurulmuş bir okul olarak başladı; ama ders listesi Sümerceden Latinceye, antropolojiden tiyatroya uzandığı için kısa sürede sosyal bilimlerin genel bir merkezine dönüştü. Atatürk Bulvarı üzerindeki bina, Taut'un Türkiye'deki en bilinen eseri ve bir Alman mimarın Osmanlı yapı geleneğine selam veren yorumu olarak hâlâ fakültenin yuvası. Cephedeki "Hayatta en hakiki mürşit ilimdir" yazısı da her gün önünden geçen öğrencilere kurucu fikri hatırlatıyor. Görseller fakülte binasını iki farklı açıdan gösterir.

Bir fakülte, bir tez

Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi'nin kuruluşu, yalnızca bir eğitim kararı değil, bir tezin kurumsallaşmasıydı. 1932'deki tarih ve dil kongrelerinin ardından, Türk tarihinin köklerini Sümer ve Hitit'e kadar uzatan görüşleri bilimsel bir zemine oturtmak isteyen yönetim, bunun için bir üniversiteyi beklemeden doğrudan bir fakülte kurdu. Sümerce ve Hititçe kürsülerinin en baştan programda yer alması bu niyeti açıkça gösteriyor.

Bugün bu tezlerin büyük kısmı bilimsel olarak geride kalmış durumda. Ama ilginç olan, onları kanıtlamak için kurulan kurumun zamanla çok daha geniş ve sağlam bir akademik yapıya dönüşmesi. Almanya'dan kaçan bilim insanlarının burada ders vermesi, fakülteyi bir ideoloji atölyesinden gerçek bir araştırma merkezine çevirdi.

Taut'un binası da bu ikiliğin mimari karşılığı gibi. Modernist bir mimar, Sinan hayranlığıyla giriş cephesine taş ve tuğla koymuş; yan ve arka cepheler ise sade sıva. Bina hem geleneğe selam veriyor hem de çağdaş bir dil kullanıyor.

Kuruluş belgesiyle ilgili küçük bir karışıklığı da not etmek gerek: 3035 sayısı Resmî Gazete'nin sayısı olarak geçiyor, kanunun kendi numarası olarak değil. İkisini karıştırmak kolay, bu yüzden 3035'i kanun numarası gibi kullanmaktan kaçındık. Bölüm ve birim sayılarındaki küçük farklar da sayım biçiminden kaynaklanıyor olabilir.