Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi (1935): Sümerceden Hititçeye bir fakülte, Evkaf Apartmanı ve Bruno Taut'un binası

Ankara'da Atatürk Bulvarı üzerinde taş ve tuğla cepheli dört katlı bir bina var. Ön alınlığında Atatürk'ün "Hayatta en hakiki mürşit ilimdir" sözü yazılı. Bu bina, 1935'te kurulan Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi'nin evi; fakülte, kendisini barındıracak üniversiteden on bir yıl önce kuruldu. Bu yazıda fakültenin kuruluşunu ve binasını Türkçe Vikipedi'deki Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi maddesi ile İngilizce Wikipedia'daki School of Language and History - Geography ve Bruno Taut maddelerine dayanarak anlatıyoruz.

Neden bu fakülte?

Türkçe maddeye göre Atatürk fakültenin kurulmasını önerirken, çağdaş Türkiye'nin hem ulusal bilincinin gelişmesi hem de özgür düşünceli bireylerin yetişmesi için Türk dilinin, tarihinin ve kültürünün derinlemesine araştırılmasını en başta gelen koşul sayıyordu. Projemizdeki Türk Tarih Kurumu ve Türk Dil Kurumu konuları, aynı yıllarda dil ve tarih araştırmaları için kurulan öteki kurumları anlatıyor.

Kuruluş kanunu

Türkçe maddeye göre fakültenin kuruluş kanunu Büyük Millet Meclisi'nde 14 Haziran 1935'te kabul edildi ve 22 Haziran 1935 tarihli, 3035 sayılı Resmi Gazete'de yayımlandı. Kurucu dekan Prof. Dr. Ali Muzaffer Göker'di. İngilizce madde de kuruluş yılını 1935 olarak verir ve fakültenin Ankara Üniversitesi'nden önce kurulduğunu vurgular.

Fakülte 1936'da 195 öğrenciyle öğretime başladı. 13 Haziran 1946'ya kadar doğrudan Milli Eğitim Bakanlığı'na bağlı kaldı; bu tarihte 4936 sayılı Üniversiteler Kanunu'yla Ankara Üniversitesi'nin bünyesine girdi.

Evkaf Apartmanı yılları

Fakülte ilk beş yılını kendine ait olmayan bir binada geçirdi. Türkçe maddeye göre 1935-1940 arasında Evkaf Apartmanı'nda faaliyet gösterdi. Bugünkü binası 1937'de çizildi; üç yıl süren inşaattan sonra Ekim 1940'ta öğretime açıldı.

Bruno Taut'un son büyük işi

Binanın mimarı Alman mimar Bruno Taut'tu. İngilizce Bruno Taut maddesine göre Taut, İstanbul'daki Devlet Güzel Sanatlar Akademisi'nde mimarlık profesörlüğü teklifi üzerine 1936'da Türkiye'ye taşındı. Ankara'da Martin Wagner gibi öteki Alman sürgünlerle birlikte çalıştı. Milli Eğitim Bakanlığı'nın siparişiyle Ankara'da ve Trabzon'da bir dizi okul binası tasarladı; bunların en önemlileri Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi, Ankara Atatürk Lisesi ve Trabzon Lisesi'ydi. Madde, Taut'un bazı işlerinin Türkiye'de olumsuz karşılandığını ve "kübik" diye nitelendiğini de yazar.

Türkçe maddeye göre projeye Ankara imar planını hazırlayan Hermann Jansen itiraz etti ve eleştirdi; ama Nevzat Tandoğan başkanlığındaki İmar İdare Heyeti gösterilen sakıncaları yerinde bulmayarak projeyi uygulamaya karar verdi.

Binanın dili

Türkçe maddeye göre bina bodrum üzerine dört kattır: Ana caddeye paralel dikdörtgen bir kütle ve iki ucuna eklenmiş küçük bloklardan oluşur. Girişin bulunduğu ön cephenin orta bölümü öne ve yukarı doğru küçük çıkıntılarla vurgulanmıştır. Taut'un Mimar Sinan'a ve Osmanlı mimarisine hayranlığı yüzünden giriş cephesinde taş ve tuğla birlikte kullanıldı; yan ve arka cepheler sıvalıdır. Ön cephe alınlığındaki Atatürk maskı Avusturyalı heykeltıraş Joseph Thorak'ın eseridir. Bahçedeki Mimar Sinan Anıtı ise Hüseyin Anka Özkan'ın işidir.

Sümerceden tiyatroya

Türkçe maddeye göre fakülte Türk ve Türkiye tarihinin incelenmesine kaynaklık edecek Sümerce ve Hititçeden Latince ve Yunancaya kadar eski Doğu ve Batı dillerini, modern dilleri, coğrafya, felsefe, psikoloji, sosyoloji, tarih ve antropoloji gibi sosyal bilimleri bir arada öğreten bir kurum olarak düşünüldü. Bugün 19 bölümü vardır; Türkiye'de konservatuvarlar dışında tiyatro eğitiminin bilimsel düzeyde verildiği ilk bölüm de buradadır. Fakülte dergisi 1942'den beri yayımlanıyor.

İngilizce madde fakültenin bugün de Ankara Üniversitesi'nin öteki birimleriyle ortak bir kampüste değil, Atatürk Bulvarı'ndaki kendi binasında bağımsız olarak çalıştığını belirtir.